Một thông tin gần đây từ Trung Quốc khiến nhiều người phải suy nghĩ về tương lai của giáo dục và hướng nghiệp. Trong giai đoạn 2021-2025, các trường đại học nước này đã hủy bỏ hoặc dừng tuyển sinh hơn 12.200 chương trình đào tạo, đồng thời mở mới hơn 10.200 chương trình khác để đáp ứng sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, công nghệ số và những mô hình kinh tế mới. Con số này cho thấy một thực tế rất rõ là ngay cả các trường đại học cũng đang phải liên tục điều chỉnh để thích ứng với một thế giới biến đổi nhanh chưa từng có. Ngành học ở bậc đại học còn thay đổi như thế để thích ứng với xã hội, thì điều cần được định nghĩa lại không chỉ là chương trình đào tạo, mà còn là tư duy hướng nghiệp dành cho học sinh phổ thông.
Xưa nay thường vẫn thấy câu chuyện hướng nghiệp gần như chỉ xoay quanh những câu hỏi quen thuộc là học ngành gì, thi khối nào, ngành nào dễ xin việc, ngành nào lương cao, ngành nào đang “hot”. Khi AI phát triển mạnh mẽ, những câu hỏi ấy lại được nối dài bằng một nỗi băn khoăn khác nữa là ngành nào sẽ không bị AI thay thế? Đó đều là những trăn trở rất thật của phụ huynh và học sinh. Ai cũng mong con mình có một lựa chọn an toàn. Nhưng càng cố tìm một nghề nghiệp “an toàn tuyệt đối” thì càng khó tìm thấy câu trả lời. Bởi không ai có thể dự đoán chính xác thị trường lao động của mười hay mười lăm năm tới sẽ như thế nào. Những nghề đang được săn đón hôm nay có thể bão hòa vào ngày mai. Những lĩnh vực chưa từng tồn tại lại có thể trở thành ngành nghề chủ lực trong tương lai. AI không chỉ tạo ra công cụ mới mà còn liên tục tái cấu trúc cách con người làm việc, khiến ranh giới giữa các ngành nghề ngày càng mờ đi.
Vì thế, có lẽ điều khó nhất hiện nay không phải là chọn đúng ngành, mà là chấp nhận rằng sẽ không còn một lựa chọn nào đúng mãi mãi. Trong khi đó, chúng ta vẫn đang đặt lên vai những học sinh 15, 16 hay 17 tuổi một câu hỏi có lẽ quá lớn rằng: “Con muốn học ngành gì?”. Thực tế, ở độ tuổi ấy, không nhiều em đủ trải nghiệm để hiểu rõ bản thân, càng chưa thể hình dung đầy đủ về hàng trăm nghề nghiệp ngoài xã hội. Ngay cả khi có một câu trả lời, con đường để hiện thực hóa còn phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố như điều kiện gia đình, môi trường sống, khả năng học tập, đặc thù địa phương hay những biến động của nền kinh tế. Đó không phải là sự thiếu quyết đoán của người trẻ, mà là giới hạn tự nhiên của lứa tuổi.
Bởi vậy, hướng nghiệp trong kỷ nguyên AI cần được nhìn nhận theo một cách khác. Thay vì buộc học sinh phải lựa chọn ngay một ngành học cụ thể, nhà trường và gia đình nên giúp các em khám phá những hệ sinh thái nghề nghiệp rộng hơn, nơi một năng lực hay một sở thích có thể dẫn đến rất nhiều con đường khác nhau. Lấy ví dụ như là một học sinh yêu thích hội họa không nhất thiết chỉ nghĩ đến mỹ thuật thuần túy. Em có thể phát triển trong thiết kế sản phẩm số, thiết kế giao diện người dùng, thiết kế không gian, hoạt hình hay nhiều lĩnh vực sáng tạo mới gắn với công nghệ. Một học sinh yêu công nghệ cũng không chỉ có con đường trở thành lập trình viên, mà có thể tham gia phát triển ứng dụng AI cho y tế, dữ liệu nông nghiệp, tài chính số, an ninh mạng hay năng lượng thông minh. Do vậy, nền tảng quan trọng nhất mà giáo dục cần trao cho học sinh hôm nay không phải là lời khuyên nên học ngành nào mà là tinh thần học tập, năng lực tư duy độc lập, khả năng hợp tác, sự tử tế và nhất là sự hiểu biết về chính bản thân mình.
Phong Diệp
Bình luận