Người “khai hoang” ngành tinh thể học

Linh mục René Just Haüy (1743-1822) là nhà khoáng vật học nổi tiếng của Pháp và được hậu thế biết đến với danh xưng “cha đẻ của ngành tinh thể học hiện đại”.

Chân dung tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên ở Paris

Cha René Just Haüy chào đời vào ngày 28.2.1743 ở thị trấn nhỏ bé Saint-Just-en-Chaussée thuộc tỉnh Oise. Thân phụ của ngài là Just Haüy, một thợ dệt len nghèo và mẹ là bà Magdeleine Candelot. Bất chấp xuất thân khiêm tốn, chính nhờ lòng đam mê âm nhạc và yêu thích các hoạt động nhà đạo, cậu bé René đã được cha bề trên tu viện Premonstrants chú ý và hết lòng giúp đỡ. Thông qua vị này, Haüy được giới thiệu theo học tại một trường ở Paris và giành được học bổng của trường Navarre, trước khi được giữ lại giảng dạy tại trường. Rất xuất sắc với các môn khoa học nhưng chàng trai trẻ đã lựa chọn theo ơn gọi. Anh vào chủng viện năm 1762, khi 19 tuổi; được phong phó tế vào năm 1769, và thụ phong linh mục vào năm 1770.

Sau khi được truyền chức, cha Haüy tiếp tục dạy tại trường Cardinal-Lemoine. Thông qua tình bạn với cha linh hướng Lhomond, cha Haüy ban đầu cảm thấy hứng thú với lĩnh vực nghiên cứu thực vật học. Thế nhưng, sau khi nghe bài giảng của nhà tự nhiên học nổi tiếng Louis-Jean-Marie Daubenton, vị linh mục chuyển sang nghiên cứu ngành khoáng vật học. Theo một giai thoại, cội nguồn cho sự quan tâm của cha Haüy về lĩnh vực này cũng bắt nguồn từ một dịp tình cờ. Ngày nọ, vị linh mục làm vỡ một khối canxít, một dạng khoáng vật cacbonat, và lập tức bị thu hút trước các mảnh vỡ tuyệt đẹp đang trải ra trước mắt.

Khi nghiên cứu các mảnh vỡ khoáng chất, ngài nảy ra ý định tiếp tục nghiên cứu về lĩnh vực cắt tinh thể. Bằng cách đập vỡ những tinh thể ở kích thước nhỏ nhất có thể, cha dần đúc kết thành các quy luật của sự kết tinh, và được lưu truyền đến ngày nay. Từ năm 1784 đến 1822, cha Haüy công bố hơn 100 báo cáo thảo luận về các giả thuyết của mình, đồng thời đưa ra khả năng ứng dụng trong cấu trúc tinh thể. Ngài mô tả một cách hệ thống toàn bộ các khoáng chất được biết đến vào thời đó, phân loại chúng thành những lớp cụ thể, bao gồm đặc điểm về hình học và hóa học. Công trình nghiên cứu của vị linh mục, được phân bổ trong 4 tuyển tập, trong đó có bản đồ của các phiến đá, được xem là một trong những “kỳ quan” của giới nghiên cứu vào thế kỷ 19.

Khoáng chất canxít

Bên cạnh đó, cha Haüy cũng tạo ra những bộ sưu tập toàn diện, chứa hàng trăm mẫu tinh thể của gỗ cây lê phục vụ cho mục tiêu giáo dục và trưng bày. Một trong số này đã về tay bác sĩ Martin van Marum, nhà quản lý Viện bảo tàng Teylers (Hà Lan) và giám đốc trung tâm Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen. Cha cũng nổi tiếng với các quan sát về lĩnh vực hỏa điện. Ngài phát hiện hỏa điện trong calamine, một dạng kẽm ô xít vào năm 1785. Kết quả là cha Haüy phát hành tiếp một cuốn sách về điện và từ. Ngày 12.2.1783, ngài được chọn vào Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Paris, nhưng về thực vật học do lúc đó chưa có ghế cho ngành khoáng vật. Phải đợi đến năm 1788, vị linh mục mới được trả về đúng vị trí của mình.

Mẩu gỗ do vị linh mục tự tay khắc

Sau Cách mạng Pháp (1789), cha bị cách chức và phải ngồi tù một thời gian ngắn. Tuy nhiên, sau khi một trong những nhà lãnh đạo cách mạng Pháp Maximilien Marie Isidore de Robespierre mất quyền lực, cha Haüy được khôi phục tên tuổi trong giới khoa học và sau đó được bổ nhiệm vào vị trí giáo sư Trường Sư phạm Paris - một trong những ngôi trường danh giá nhất của Pháp. Vị linh mục cũng được trao cho vị trí bảo quản các bộ sưu tập khoáng chất tại một ngôi trường khác, và đảm nhận vị trí thư ký cho Ủy ban Ðo lường và Ðo đạc. Ðến năm 1802, ngài làm giáo sư khoa khoáng vật học tại Viện Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Pháp, và những bài thuyết trình của ngài thu hút đông đảo các khán giả quan tâm. Cha tiếp tục giảng dạy cho đến khi tuổi cao, và qua đời tại Paris vào ngày 3.6.1822.

Ðến nay, các bộ sưu tập của cha vẫn còn được bảo quản tại viện bảo tàng. Ngày 8.11.1903, một tượng đài của cha René Just Haüy và người em Valentin Haüy (1745 - 1822) đã được khánh thành để nhớ ơn họ. Trong đó, người em Valentin được xem là nhà tiên phong mở đường cho các hoạt động vì người khiếm thị.

HỒNG HOANG