Người tiên phong khảo sát Tân Thế giới

Tên tuổi của vị thừa sai và nhà tự nhiên học dòng Tên, José de Acosta đã được sử sách ghi nhận nhờ vào công trình khảo sát lịch sử và văn hóa bản địa của Tân Thế giới hồi thế kỷ 16.

Cha José de Acosta (1539 - 1600) là tu sĩ người Tây Ban Nha nổi tiếng với tác phẩm Historia natural y moral de las Indias (xuất bản năm 1590; lược dịch: Lịch sử Tự nhiên và Luân lý của Tây Bán cầu). Ðây là cuộc khảo sát sớm nhất từng được ghi nhận đối với vùng đất còn mới mẻ lúc đó là Tân Thế giới (tức châu Mỹ) và mối quan hệ với Cựu Thế giới - vùng đất mà người châu Âu biết rõ trước khi nhà hàng hải Christopher Columbus khám phá ra châu Mỹ. Công trình của ngài, cùng với nỗ lực truyền giáo và các tác phẩm văn chương, đánh dấu giai đoạn đỉnh điểm của sự hợp tác giữa tôn giáo và khoa học trong nỗ lực khám phá các vùng đất mới.

Tem vinh danh cha Acosta

Cha Acosta chào đời vào năm 1539 ở TP Medina del Campo của Tây Ban Nha, trong một gia đình cải đạo sang Công giáo. Cha mẹ ngài có tổng cộng 5 con trai, lần lượt là Gerónimo, Christóval, José, Diego và Bernardo. Ðến năm 1553, lúc 13 tuổi, Acosta xin theo học tại tập viện dòng Tên ở Medina del Campo. Cả 4 anh em còn lại trong gia đình cũng xin gia nhập hội dòng này. Sau khi thụ phong linh mục, ngài giảng dạy môn thần học tại Ocana, Tây Ban Nha và vào tháng 4.1569 được gởi đến Lima (Peru), nơi đánh dấu những bước chân đầu tiên của các thừa sai dòng Tên tại Tân Thế giới. Theo một học giả thời đó, cha Acosta được đánh giá là vị tu sĩ thích nghiên cứu, tìm hiểu và đặc biệt nhạy cảm.

Năm 32 tuổi (1570), nhóm của ngài đặt chân Cartagena de Indias (tên hiện nay là Cartagena, thuộc Colombia), trước khi tới Nombre de Dios (Panama). Thành phố của Panama là nơi định cư lâu đời nhất của người châu Âu tại Tân Thế giới, do người Tây Ban Nha thành lập từ năm 1510. Từ đây, cộng đoàn dòng Tên bước vào cuộc hành trình 90 km xuyên rừng mưa nhiệt đới. Cha Acosta vô cùng ấn tượng trước cảnh quan thiên nhiên. Mọi thứ đều diễn ra hết sức mới mẻ trước cặp mắt của vị tu sĩ. Ngài đặc biệt thích thú trước những chiêu trò của các đàn khỉ ở Capira. Từ Panama, ngài tiếp tục lên đường đến Peru để gieo trồng hạt giống Tin Mừng.

Bản đồ Tân Thế giới

Tại đây, cha Acosta trở thành bề trên giám tỉnh của dòng Tên từ năm 1576 - 1581, trước khi được bổ nhiệm làm cố vấn thần học cho Công đồng Lima III năm 1582. Sau đó, ngài viết sách giáo lý vấn đáp bằng tiếng Tây Ban Nha và các ngôn ngữ bản địa Quechua và Aymaran. Ðây là quyển sách đầu tiên được in tại Peru. Cha Acosta cũng sáng lập nhiều đại học tại Peru, thành lập tờ báo đầu tiên của nước này và lập một phái đoàn truyền giáo gần hồ Titicaca. Khi quay về Tây Ban Nha vào năm 1587, ngài viết Historia natural y moral de las Indias, tác phẩm trình bày các kết quả quan sát về mảng địa lý và lịch sử tự nhiên của Mexico lẫn Peru (bao gồm tôn giáo và nền chính trị bản xứ) dưới cái nhìn của một tu sĩ dòng Tên kết hợp phương pháp phân tích khoa học. Historia cũng mô tả những phong tục và tập quán của các nền văn minh Inca và Aztec, cũng như các thông tin như gió, thủy triều, sông ngòi, hồ, thực vật - động vật và các tài nguyên khoáng sản của Tân Thế giới.

Công trình của vị linh mục được đánh giá vô cùng quan trọng vì nó thể hiện những cái nhìn đầu tiên đối với miền tây Nam Mỹ, dựa trên 16 năm kinh nghiệm khám phá và hoạt động truyền giáo tại khu vực. Ngài cũng là một trong những cây bút đầu tiên đặt giả thuyết rằng con người di cư đến châu Mỹ thông qua một dải đất bắt nguồn từ châu Á. Một cuộc nghiên cứu đáng nể khác của cha Acosta đã được phản ảnh qua quyển sách De procuranda indorum salute(1588). Tài liệu này cung cấp sự phân tích và thẩm định có hệ thống về các vấn đề trong quá trình truyền giáo tại châu Mỹ. Trên thực tế, De procuranda indorum salutelà một trong những ấn bản có tầm ảnh hưởng lớn nhất cho các sứ mệnh truyền giáo tại Tân Thế giới.

Năm 1594, cha Acosta trở thành bề trên của dòng Tên ở Valladolid (Tây Ban Nha) và Hiệu trưởng của Ðại học Dòng Tên tại Salamanca (1598) cho đến khi qua đời vào năm 1600.

HỒNG HOANG