Nỗi ám ảnh mang tên hóa chất vĩnh cửu

Nếu một thế kỷ trước, các hóa chất vĩnh cửu như PFAS hoàn toàn không tồn tại trong thiên nhiên, thì ngày nay chúng xâm nhập môi trường, từ những túi nước ngầm đến băng tuyết Nam Cực.

Những đơn kiện và các quy định nhằm vào hóa chất vĩnh cửu PFAS đang tăng mạnh, với Pháp trở thành quốc gia gần đây nhất đưa vào áp dụng các biện pháp nhằm ngăn chặn việc sử dụng những hóa chất tồn tại vĩnh cửu. Mỹ cũng đang hành động tương tự.

hình 3.png (2.20 MB) — Tên gọi hóa chất vĩnh cửu là do các liên kết hóa học của chúng quá mạnh mẽ đến nỗi không phân hủy trong nhiều trăm năm đến hàng ngàn năm

PFAS là gì?

PFAS là từ viết tắt tiếng Anh của những hóa chất thuộc nhóm poly-fluoro-alkyl, được sử dụng để làm các màng bọc polyfluoroalkyl và những sản phẩm có thể chịu nhiệt, dầu, vết bẩn, dầu mỡ và nước. Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), thế giới ghi nhận ít nhất 4.730 PFAS chứa hơn 3 loại nguyên tử carbon thuộc nhóm perfluoroalkyl. Cơ sở dữ liệu về chất độc của Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) là DSSTox liệt kê 14.735 hóa chất PFAS riêng biệt, trong khi cơ sở dữ liệu của PubChem tập hợp được hơn 6 triệu hóa chất thuộc nhóm này.

Hóa chất vĩnh cửu có trong mỹ phẩm, chỉ nha khoa, chảo chống dính, màng bọc thực phẩm, cũng như áo mưa, thiết bị cứu hỏa, thuốc trừ sâu và cỏ nhân tạo trên các sân vận động. Tên gọi hóa chất vĩnh cửu là do các liên kết hóa học của chúng quá mạnh mẽ đến nỗi không phân hủy trong nhiều trăm năm đến hàng ngàn năm.

Đến nay, hóa chất vĩnh cửu đang xâm nhập các nguồn nước toàn cầu ở mức độ báo động. Kết quả nghiên cứu do Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) thực hiện đối với hơn 45.000 mẫu nước trên thế giới, phát hiện khoảng 31% số mẫu gần như không gần bất kỳ nguồn ô nhiễm nào lại chứa hàm lượng PFAS ở mức báo động cho sức khỏe con người. Khoảng 16% mẫu nước bề mặt được xét nghiệm và cũng không gần bất kỳ nguồn ô nhiễm nào, cũng chứa hàm lượng PFAS ở mức độc hại, theo tờ The New York Times.

Hồi chuông báo động

Phát hiện trên đã gióng lên hồi chuông báo động mà theo giáo sư Denis O’Carroll thuộc Đại học New South Wales (Úc), một trong các tác giả báo cáo đăng trên chuyên san Nature Geoscience, thì “Không chỉ về PFAS, mà còn đối với toàn bộ các hóa chất khác mà con người thải vào môi trường”. Phơi nhiễm một số hóa chất PFAS ở hàm lượng cao có liên quan đến tình trạng cholesterol cao, làm tổn hại gan và hệ miễn dịch, tăng huyết áp và tiền sản giật ở thai phụ, cũng như các chứng ung thư thận và tinh hoàn.

Để rút ra kết luận trên, tiến sĩ O’Carroll và đồng sự đã tập hợp gần 300 báo cáo được công bố trước đó về PFAS trong môi trường. Những cuộc nghiên cứu này gồm 12.000 mẫu nước bề mặt, như sông, suối, ao, hồ, và 33.900 mẫu nước giếng ngầm được thu thập trong 20 năm qua. Số mẫu vật tập trung ở những nơi có nhiều nhà nghiên cứu, như Mỹ, Canada, châu Âu, Úc và dọc bờ Thái Bình Dương của châu Á. Trong số những nước trên, các mẫu nước ở Mỹ và Úc đặc biệt có hàm lượng PFAS cao.

Giám đốc EPA Michael Regan cho biết, cơ quan này muốn thiết lập quy định bắt buộc các cơ sở phải xử lý nước để giảm hàm lượng một số PFAS xuống ngưỡng gần bằng 0. Tổng cộng 6 loại PFAS đang nằm trong danh sách cân nhắc xử lý, perfluorooctanoic acid (PFOA), perfluorooctane sulfonic acid (PFOS), perfluorononanoic acid (PFNA), hexafluoropropylene oxide dimer acid (HFPO-DA), perfluorohexane sulfonic acid (PFHxS) và perfluorobutane sulfonic acid (PFBS).

Bên cạnh việc xử lý nguồn nước uống, các nhà khoa học cảnh báo PFAS cũng đang xâm nhập đời sống hoang dã. Tiến sĩ David Andrews thuộc Tổ chức Làm việc vì Môi trường (trụ sở Washington D.C, Mỹ) cho rằng biện pháp trên vẫn chưa giải quyết được vấn đề. “Khi PFAS bị thải vào môi trường, rất khó để tẩy sạch chúng, nếu không muốn nói là vô phương xử lý”, ông cảnh báo. Phương án khả thi và hiệu quả hơn là không sử dụng PFAS ngay từ đầu. Một số nhãn hàng chuyên về quần áo cho hoạt động ngoài trời đang ngừng sử dụng PFAS với các sản phẩm chống nước đồng thời chuyển sang các loại thay thế, như silicone... Các chuỗi nhà hàng thức ăn nhanh có thể gói thực phẩm vào giấy được xử lý nhiệt để tránh váng mỡ, hoặc giấy được phủ bằng loại nhựa không PFAS. Bộ Quốc phòng Mỹ đang bắt đầu chuyển từ bọt chữa cháy sang dạng bọt F3.

Ở Pháp, quốc hội đang cân nhắc dự luật ứng phó tình trạng khẩn cấp về sức khỏe do PFAS xâm nhập môi trường. “Không hệ sinh thái nào có thể tránh khỏi”, AFP dẫn lời chuyên gia Yann Aminot của Viện Nghiên cứu Pháp về Khoa học Đại Dương (IFREMER). Ông trải qua 6 năm kiểm tra cá ngừ ở Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, gan cá heo ở Vịnh Biscay, và mẫu vật thu thập từ các trang trại nuôi hàu. “Tôi không tìm được bất kỳ mẫu nào mà không bị nhiễm PFAS”, ông cho biết, thêm rằng hãyhành động ngay nếu không muốn quá trễ.

ĐỊNH NGUYỄN