Truyền thống “Giáng Sinh - mùa ánh sáng”

Giáng Sinh từ lâu được biết đến với tên gọi là “lễ hội của ánh sáng”, bởi vì ngày này, Ðức Giêsu - “ánh sáng soi đường cho dân ngoại, vinh quang của Israel Dân Ngài” - chào đời.

Truyền thống sử dụng ánh sáng, nến và lửa trong mùa Giáng Sinh xuất hiện phong phú tại nhiều quốc gia, với những phong tục đặc sắc như nến đặt nơi cửa sổ của người Ireland, khúc gỗ Yule hay cây nến Đức Kitô. Từ thời Trung Cổ, hình ảnh ngọn nến đang cháy đã được dùng để tượng trưng cho chính Đức Kitô. Riêng trong đêm vọng Giáng Sinh, các tín hữu thời xưa thường đặt một cây nến lớn tượng trưng cho Chúa Hài Đồng đến với gia đình. Nến được đặt ở trung tâm một vòng lá nguyệt quế, được thắp sáng suốt đêm và tiếp tục duy trì như thế vào mỗi tối trong suốt mùa Giáng Sinh.

Nến trong các nền văn hóa

Ở một số quốc gia, truyền thống thắp nến vào dịp Noel vẫn được giữ gần như nguyên vẹn. Có thể kể đến Ireland, vào đêm 24.12, người cha hoặc người mẹ trong gia đình thắp một cây nến lớn được trang trí bằng lá nhựa ruồi, trong khi cả gia đình cùng cầu nguyện cho những người thân yêu, cả người còn sống lẫn người đã qua đời. Tại các quốc gia khu vực Trung và Đông Âu, cây nến Giáng Sinh lớn được đặt trên bàn sau khi đã được linh mục làm phép tại nhà thờ. Riêng người Ukraine không dùng chân nến, mà cắm thẳng cây nến vào một ổ bánh mì.

Ở nhiều vùng Nam Mỹ, nến được đặt vào bên trong những chiếc lồng đèn giấy, trang trí các biểu tượng Giáng Sinh và hình ảnh Chúa Hài Đồng trên các mặt xung quanh. Tại Anh và Pháp, ánh sáng Noel thường bao gồm 3 cây nến liền nhau ở phần chân, để tôn vinh mầu nhiệm Chúa Ba Ngôi. Còn tại Đức, nến Giáng Sinh trước đây được đặt trên đỉnh một cột gỗ, tô điểm bằng cành cây xanh, hoặc đôi khi nhiều cây nến nhỏ được dàn trải trên các kệ của một cấu trúc gỗ hình kim tự tháp, trang trí thêm cành thông, lá nguyệt quế và kim tuyến. Đến thế kỷ 17 và 18, kim tự tháp được thay bằng cây thông. Theo thời gian, bên cạnh cây nến chính, các gia đình còn đặt thêm nhiều cây nến nhỏ khắp nhà để mừng lễ.

Tín hiệu bên cửa sổ

Chính người Ireland đã mang phong tục đặt nến thắp sáng trên cửa sổ vào đêm Giáng Sinh đến châu Mỹ, và phong tục này gợi nhớ đến một giai đoạn lịch sử đầy thách thức. Thời kỳ Công giáo bị người Anh đàn áp tại Ireland, các nhà thờ bị đóng cửa. Không còn nhà thờ nào, những linh mục phải ẩn náu trong rừng sâu và hang động, và ban đêm lại bí mật đến các trang trại hay nhà dân để dâng thánh lễ.

Đối với mỗi gia đình Công giáo Ireland thời kỳ đó, mong mỏi lớn nhất của họ chính là ít nhất một lần trong đời được đón linh mục đến cử hành thánh lễ Giáng Sinh tại nhà mình. Sau suốt năm hy vọng và cầu nguyện, vào đêm 24.12, các gia đình không khóa cửa và thắp nến nơi cửa sổ, như là tín hiệu hoan nghênh bất kỳ linh mục nào đi ngang qua vào nhà. Khi vị linh mục lặng lẽ bước vào, cha nhận được những lời cảm ơn và cầu chúc chân thành, và ngôi nhà đó đã trở thành một nhà nguyện nhỏ trong Đêm Thánh. Để thoát khỏi sự nghi ngờ của binh lính Anh, người Ireland giải thích rằng họ thắp nến và mở cửa để chào đón Đức Maria và thánh Giuse đang tìm chỗ trọ.

Thời gian trôi qua, giai đoạn gian khó chấm dứt, phong tục thắp nến nơi cửa sổ vẫn được người Ireland trân trọng, dù có lẽ không phải tín hữu nào ngày nay cũng tường tận câu chuyện thuở xưa. Khi được du nhập vào Mỹ vào đầu thế kỷ 19, phong tục này nhanh chóng lan rộng, và ngày nay được tiếp nối bằng đủ loại nến điện và đèn trang trí rực rỡ trong gia đình, quảng trường, khu thương mại và khu dân cư.

Lung linh huyền ảo giữa đêm Đông

Một cảnh tượng Giáng Sinh đầy cảm hứng và sắc màu là những đống lửa được đốt trên các đỉnh núi thuộc dãy Alps ở Trung Âu. Không chỉ nhóm lửa, những người nông dân từ các sườn núi mang theo đèn lồng, bất chấp thời tiết mùa Đông lạnh lẽo, xuống thung lũng dự thánh lễ nửa đêm, như những ngôi sao lấp lánh giữa bầu trời trong Đêm Thánh. Mỗi người cầm đèn lồng đung đưa qua lại, và màn đêm trở nên sống động với hàng trăm ánh sáng như đom đóm hội tụ về nguồn sáng lớn dưới chân núi, chính là ngôi thánh đường, tạo nên một “lễ hội ánh sáng”. Nếu đã từng một lần được chứng kiến, không ai có thể quên được những cảnh tượng này ở Áo, vùng Bavaria của Đức hoặc Thụy Sĩ.

Tại Anh và Bắc Âu, mùa chào đón Ngôi Hai gắn liền với giá lạnh. Trong các thế kỷ trước, khi lịch cũ còn được sử dụng và chưa đến thời Đức Giáo Hoàng Gregory XIII điều chỉnh lại lịch vào thế kỷ 16, Giáng Sinh thậm chí đến muộn hơn, vào ngày 5.1 theo lịch hiện nay. Lúc đó chưa có than đá hoặc các phương tiện sưởi ấm hiện đại, một khúc gỗ lớn được đốt lên trong Đêm Thánh. Đó chính là khúc gỗ Giáng Sinh hoặc khúc gỗ Yule.

Ở một số nơi, khúc gỗ Yule là cả thân cây, được chọn lựa tỉ mỉ từ lễ kính Đức Mẹ dâng Chúa Giêsu trong Đền Thánh và để khô suốt mùa hè. Nhiều phong tục dân gian gắn liền với khúc gỗ này: phần chưa cháy hết được giữ lại để châm lửa cho khúc gỗ năm sau, với mục đích chính là cháy rực trong lò sưởi suốt Đêm Thánh và ngày 25.12. Ngày nay, truyền thống khúc gỗ Yule vẫn được duy trì tại nhiều gia đình ở Anh và Mỹ, như một phong tục Giáng Sinh cổ kính.

ĐỊNH NGUYỄN