Cách đây hơn ba phần tư thế kỷ, vùng đất nay gọi là Xóm Mới là một phần của xã An Nhơn, quận Gò Vấp, tỉnh Gia Định cũ. Xưa nơi đây hoang vắng, ruộng đồng xen lẫn lau sậy. Mọi thứ đổi thay từ năm 1954, khi hàng vạn đồng bào Công giáo từ phía Bắc tìm về phương Nam lập nghiệp. Khi ấy bà con được cấp đất, dựng nhà tạm để ổn định cuộc sống, họ phân chia khu vực định cư thành tám khu, từ Khu 1 đến Khu 8. Dần dà, vùng đất ấy trở thành mái nhà chung cho hàng ngàn người cùng làng, cùng xứ, cùng giọng nói, những người mang trong mình đức tin và nỗi nhớ quê sâu nặng. Từ đó, mười giáo xứ đầu tiên được thành lập, hợp lại thành một cụm lớn mang tên “Trại di cư Xóm Mới”, hay gọi tắt là “Xóm Mới”, một địa danh vừa còn quá mới mẻ trong tâm thức người xa xứ.

Điểm đặc biệt trong sự hình thành Xóm Mới chính là cách đặt tên giáo xứ. Giáo dân thuở đầu đến từ các tỉnh như Hà Nội, Hà Đông, Thái Bình, Lạng Sơn... Các cụ xưa kể lại rằng, do chỉ nghĩ là mình sẽ ở tạm vài tháng, vài năm, chờ ngày hết chiến tranh để trở về quê cũ, nên khi lập trại, họ vẫn gọi tên theo làng, theo xứ xưa, như một cách giữ lấy cội nguồn. Trong số 15 giáo xứ ngày nay tại Xóm Mới, có đến 11 xứ mang tên gọi gắn với địa danh miền Bắc, trong đó 8 xứ lấy lại hoàn toàn tên quê hương xưa như Hà Nội, Hà Đông, Lạng Sơn, Thái Bình, Lam Sơn, Hoàng Mai, Tử Đình, Thạch Đà. Những tên gọi này đã trở thành một bản đồ ký ức sống động, kết nối miền Bắc yêu dấu với miền Nam hiền hòa, nơi họ đã dừng chân và gầy dựng đời sống đức tin.

Trải qua bao thăng trầm, Xóm Mới hôm nay (cũng là hạt Xóm Mới, TGP TPHCM) đã thành khu dân cư sầm uất của quận Gò Vấp (cũ). Nhưng trong tâm khảm người giáo dân nơi đây, hai chữ “Xóm Mới” vẫn gợi lên hình ảnh những ngôi nhà dựng tạm, những lán trại đầu tiên. Và trên hết, là tâm tình giữ lấy quê hương bằng ký ức, bằng chính tên gọi của từng giáo xứ.

VẸN NGUYÊN TÊN GỌI QUÊ NHÀ

Nơi những người con xa xứ, ký ức về quê cha đất tổ luôn vẹn nguyên. Để giữ lấy cội nguồn và làm dịu đi nỗi nhớ, họ đã chọn cách đặt tên cho các giáo xứ mới theo chính tên gọi thân thương của các địa danh miền Bắc. Kỳ báo này sẽ kể về những xứ đạo nơi tiếng gọi quê hương vẫn vang vọng giữa lòng đất mới, điển hình là Hà Nội, Hà Đông và Hoàng Mai.

Ở Gò Vấp, nếu từ ngã ba Lê Đức Thọ - Lê Hoàng Phái, đi chừng một cây rưỡi số về hướng tây bắc, quẹo vô hẻm số 796 sẽ thấy thấp thoáng ngôi thánh đường giáo xứ Hoàng Mai, nằm yên ả giữa những mái nhà dân. Xưa, vùng đất này vốn là bãi hoang cỏ dại, nhiều mồ mả, vậy mà cách nay bảy mươi năm, cha Giuse Vũ Ngọc Tấn - linh mục giáo phận Bùi Chu - đã chọn dừng chân để khởi dựng một mái nhà cho đoàn người di cư. Khi ấy, khoảng bốn trăm tín hữu gốc Hoàng Mai - Hà Nội, từ khu tạm cư Tân Sơn Nhất, theo chân cha Tấn về vùng Gò Vấp, cùng nhau khai khẩn, dựng lều, làm ruộng, rồi dần cất lên ngôi nhà thờ đầu tiên mái lá, vách gỗ năm 1955. Tên gọi Hoàng Mai cũng được giữ lại như một lời hẹn nhớ cố hương.

Từ đây, nơi này lớn lên cùng người dân xóm đạo, nhà thờ, tháp chuông và nhiều công trình lớn nhỏ đổi thay qua bao mùa xây dựng. Những người con Hoàng Mai vẫn gìn giữ nét cần cù, lối sống tình nghĩa, nếp đạo bình dân trong sinh hoạt hôm nay. Cụ thể như ban Caritas lo cho người nghèo, phát gạo, trợ giúp bệnh nhân và người khuyết tật, tặng học bổng cho học sinh khó khăn; các đoàn thể và giới trẻ góp phần vào hoạt động bác ái qua việc thu gom ve chai gây quỹ, thăm hỏi và sẻ chia với các gia đình trong dịp lễ, Tết. Sáu giáo khu với những đài kính Đức Mẹ và các thánh bổn mạng là những hoa trái từ lòng đạo sốt mến, vun bồi qua từng thế hệ người Hoàng Mai.

Rời Hoàng Mai, đi thẳng về hướng giao lộ Lê Đức Thọ - Thống Nhất, rẽ trái một đoạn là đến nhà thờ Hà Đông. Lần giở lại những trang viết xưa về lược sử giáo xứ, câu chuyện lập xứ bắt đầu từ năm 1954, khi cha Giuse Maria Bạch Xuân Tràng cùng đoàn giáo dân gốc ở Tụy Hiền, Thanh Hà, Hà Đông thuộc giáo phận Hà Nội vô Nam lập nghiệp giữa vùng Xóm Mới, thuở bấy giờ còn đầy rẫy đồng ruộng và rừng cao su. Thời đó, giáo dân chủ yếu sống bằng nghề cạo mủ cao su ở những vùng lân cận, một số gia đình thì chăn nuôi, hoặc ai thuê gì làm nấy. Ngôi nhà thờ đầu tiên của giáo xứ làm bằng vách gỗ, lợp mái lá bên trên, nhận thánh Giuse làm bổn mạng, hồi đầu gọi là nhà thờ Khu 1, Xóm Mới (1956). Từ những bước khởi đầu gian khó, cộng đoàn bé nhỏ dần hình thành, đến năm 1958, linh mục Giacôbê Nguyễn Thanh Trúc được bài sai về làm chánh sở, ngài đổi tên nhà thờ Khu 1 thành tên gọi Hà Đông, đây cũng là mốc thời gian chính thức đánh dấu năm thành lập xứ đạo, với số giáo dân ban đầu khiêm tốn chưa tới một ngàn nhân danh.

Qua nhiều thăng trầm, người Hà Đông hôm nay vẫn giữ nếp sống chan hòa trong cùng nhịp sống đạo và tình làng nghĩa xóm. Sự nối kết thể hiện qua các giờ kinh liên gia, qua những sinh hoạt hội đoàn. Vào tháng Hoa hay tháng Mân Côi, các giáo khu lại cùng nhau tổ chức tiến hoa, lần hạt, kiệu Đức Mẹ quanh khu xóm. Các công việc tông đồ cũng được quan tâm, cứ mỗi tháng, giáo xứ tổ chức gởi gạo đến các hộ gia đình, trao học bổng cho học sinh nghèo, hay những chuyến bác ái vùng sâu vùng xa, hỗ trợ quyên góp xây thánh đường cho các xứ bạn…, trở thành một phần sinh hoạt quen thuộc nơi đây.

Cũng trên tuyến lộ Thống Nhất, đi ngược lại về hướng sông Vàm Thuật, cách Hà Đông non nửa cây số là nhà thờ giáo xứ Hà Nội. Giữa thập niên 50 của thế kỷ trước, cha Phêrô Maria Nguyễn Đức Tín đã đưa một số gia đình Công giáo gốc địa phận Hà Nội vào lập nghiệp ở vùng Xóm Mới. Nỗi nhớ cố hương dai dẳng trong tâm thức những người con xa quê, nên khi lập xứ, bà con đã lấy luôn tên nơi quê cha đất tổ để đặt cho họ đạo mới.

Những ngày đầu, cha Tín cùng giáo dân dựng một nhà nguyện tạm bằng gỗ, mái tôn, đủ để có chỗ đọc kinh, dâng lễ. Khi số giáo dân tăng nhanh, nhà nguyện được thay bằng một ngôi mới vào năm 1960, dưới thời cha Antôn Phạm Đình Trọng. Đến năm 1987, khi linh mục Đaminh Đinh Ngọc Lễ nhậm vai trò chánh sở, cha Lễ đã tu sửa và mở rộng, xây thêm nhà xứ, sân và đài Đức Mẹ. Dầu vậy, hơn bốn mươi năm sau, thánh đường vẫn không còn đáp ứng được nhu cầu của cộng đoàn đang ngày một đông. Năm 2002, giáo xứ khởi công xây ngôi nhà thờ hiện tại, được Đức TGM GB Phạm Minh Mẫn cung hiến vào tháng 5.2003.

Bên cạnh những sinh hoạt mục vụ và chương trình bác ái thường nhật, giáo xứ Hà Nội nổi bật trong hoạt động hiến máu nhân đạo, và việc này gần như trở thành truyền thống của xứ suốt hơn 30 năm nay. Cứ mỗi mùa Phục Sinh, Giáng Sinh, lại có hàng trăm giáo dân tình nguyện cho nghĩa cử nhân văn này. Ngoài ra, giáo xứ còn mua bảo hiểm y tế cho người nghèo và những người cộng tác trong nhà xứ, một phương cách thiết thực và ý nghĩa. Từ nền đất xưa, xứ đạo Hà Nội vẫn đang tiếp tục lớn lên, góp cho vùng Xóm Mới nhiều quả ngọt, trái lành…

(còn nữa)

Mai An Thu