Đại trùng tu nhà thờ Đức Bà - Bóc tách từng lớp công việc

Ngày qua ngày, ngôi thánh đường đang được chữa lành những thương tổn do hàng trăm năm kiên cường chống chọi với nắng mưa, để lại có thể vững chãi thêm vài thế kỷ nữa. Ở mỗi một “vết thương” được lành, là tầng tầng lớp lớp công việc lặng lẽ nối tiếp nhau, từ hạng mục này đến hạng mục khác.

Mỗi lần đến thăm công trình trùng tu, nhìn các nhóm kỹ sư, công nhân tỉ mẩn làm việc, là mỗi dịp người viết được quan sát các “lớp” công việc. Có khi, lần sau đến, lớp cũ đã yên vị bên dưới nhiều lớp mới, thoạt nhìn thì không còn chút vết tích nào nữa. Như mới đây, vào đầu tháng 1.2026, khi lên thăm lại khu vực tháp nhọn (tháp kẽm) sau một năm, thì toàn bộ phần mái đã được lợp những tấm kẽm Azengar của hãng VMZinc (Pháp). Nghe thì đơn giản, nhưng để có thể lợp mái là cả một quá trình “chẩn bệnh” và “chữa bệnh” tỉ mỉ trước đó: vệ sinh lại toàn bộ kết cấu bằng thép của tháp nhọn; xem xét cụ thể những vị trí bị hư hại để có biện pháp tu sửa hoặc nếu hỏng nặng quá thì phải thay thế; phủ dung dịch kẽm nguyên chất lên bề mặt kết cấu tháp nhọn… Mỗi một “lớp” việc vừa kể đều liên quan chặt chẽ với nhau, chất lượng của hạng mục trước sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả của hạng mục sau. Chính vì vậy, linh mục Inhaxiô Hồ Văn Xuân, Tổng Ðại diện TGP TPHCM và là Trưởng Ban Trùng tu, nhận xét: “Chúng tôi đang ráo riết thực hiện các hạng mục ở hai tòa tháp, và thực tế không hề dễ dàng. Khi khảo sát tận nơi thì thấy tháp chuông và tháp nhọn bị hư nhiều lắm, nên việc tu sửa phải hết sức kỹ lưỡng”.

Vật liệu cũng phải “thở”

Để có thể “bóc tách” một cách chi tiết hơn, tôi theo chân Giám đốc kỹ thuật dự án Mark Willems và các kỹ sư đến hai tháp nhọn. Cùng là kẽm cho ngọn tháp này, mà ở từng độ cao khác nhau, khu vực khác nhau, lại có các hạng mục riêng. Cao nhất, từ tầng 29 xuống tầng 27 - trong giàn giáo 29 tầng đang dựng phía trước nhà thờ Đức Bà - là khu vực gia cường kết nối giữa chân hai thánh giá với đỉnh hai tháp nhọn. Thấp hơn một chút là 4 phần mái chữ A thuộc 4 cửa mái vòm (dormer) của mỗi tháp nhọn. Riêng các mái chữ A này cũng là mái nhọn nhỏ, với phần trang trí đỉnh mái gồm thánh giá nhỏ nên cũng cần được lợp kẽm riêng. Một hạng mục vô cùng quan trọng khác là khu vực chân tháp nhọn - đỉnh tháp chuông, vì là nơi giao nhau nên có nhiều hạng mục nhỏ được thực hiện nối tiếp trong những năm qua.

Các kỹ sư giải thích thêm cho tôi về các cửa mái vòm: “Mỗi tháp nhọn có 4 cửa mái vòm, nên tổng cộng hai tòa tháp có 8 cái. Vật liệu cho các cửa này gồm bên ngoài kẽm, bên trong thép và ở giữa là lớp màng bảo vệ (VM membrane). Kẽm rất bền, nên ban đầu khi xây dựng nhà thờ Đức Bà Sài Gòn, đã được chọn lợp cho tháp nhọn, để có thể vững chắc hàng trăm năm, vì ở độ cao của tòa tháp, nếu hư hỏng sẽ rất khó sửa chữa. Khi lợp lại phần mái kẽm, chúng tôi vẫn dùng kỹ thuật như ban đầu, là hàn kẹp - vốn cần thợ lành nghề và thời gian thi công sẽ lâu hơn - chứ không dùng đinh vít. Nhưng hàn kẹp ở phần 8 cửa mái vòm thì mặt ngoài là kẽm nhưng bên trong là khung thép mạ kẽm nhúng nóng nên giữa hai vật liệu này phải có lớp màng bảo vệ (VM membrane) của hãng VMZinc. Lớp màng được thiết kế đầy những ‘chân’ nhỏ, tạo nên khe thoáng ở giữa, giúp hai lớp kẽm và thép mạ kẽm có thể ‘thở’. Khí hậu ở Sài Gòn khá ẩm, nếu không thông thoáng có thể làm đọng hơi nước, phần thép mạ kẽm sẽ dễ bị rỉ sét”.

Cũng ở cửa mái vòm có phần mặt ngoài tiếp xúc trực tiếp với mưa nắng, nên lớp lót để giữ thông thoáng không dùng màng nhiều chân nhỏ nữa mà dùng tấm kẽm nguyên chất được dập uốn cong. Còn phần chân cột thép của cửa mái vòm sau khi đã được gia cường, đánh cát, phun kẽm bảo vệ, được bọc thêm một lớp kẽm bên ngoài. Cùng với mục đích là bảo vệ và làm thông thoáng, mà chỉ riêng cửa mái vòm đã phải tính toán những phương thức riêng, chính xác từng chút và vô cùng công phu.

Chuyện của vữa

Một phần quan trọng khác đã được thực hiện trong năm 2025 là thay gạch xây trang trí mặt ngoài của hai tháp chuông - cũng là một phần mặt tiền của nhà thờ. Gạch được sử dụng là của Girnghuber, hãng sản xuất gạch danh tiếng và lâu đời của Đức. Sản phẩm của hãng này làm từ đất sét sạch, nung bằng khí ga tự nhiên, và được mệnh danh là “gạch thủ công kim cương”. Girnghuber đã làm nhiều mẻ, gởi qua thử nghiệm thực tế phơi nắng - mưa trong thời gian dài ngay tại nhà thờ Đức Bà Sài Gòn, để chọn được màu gạch hài hòa và tương thích nhất với tường gạch gốc. Chọn được gạch phù hợp đã kỳ công, đặt hàng vữa xây cũng phải cân nhắc không kém. Dựa trên những thông số do tập đoàn Monument tính toán, hãng Sievert của Đức đã sản xuất vữa riêng cho nhà thờ Đức Bà, phù hợp với khí hậu nhiệt đới, độ cao khác nhau, độ dày của tường từng chỗ, các vật liệu cần liên kết…

Tháp chuông ở độ cao từ 40m trở xuống, nhưng bờ tường rất dày - có những vị trí dày 1,4m - để chịu lực, “vì dàn chuông nặng 28 tấn rưỡi”, cha Tổng Đại diện giải thích. Vì vậy, vữa được dùng không chỉ để liên kết, mà còn phải chịu được lực, mới có thể giữ được gạch trang trí bên ngoài với phần tường xây bên trong, và toàn bộ phần tường - gạch này cũng là một phần kết cấu của ngôi thánh đường. Chịu lực gồm tĩnh tải từ khối lượng của hai tòa tháp chuông - tháp nhọn; và hoạt tải, bao gồm những chuyển động giao thông ở các con đường xung quanh nhà thờ, sức gió ở độ cao của tháp… Tất cả những thông số cung cấp cho hãng Sievert đều phải rất chi tiết, chẳng hạn vị trí xây cao bao nhiêu, khối bên trên nặng bao nhiêu; liên kết giữa gạch với gạch có tiết diện nhỏ và cùng chất liệu đất nung sẽ cần vữa hoàn toàn khác vữa liên kết gạch với khối đá vôi Massangis dày 1m (như ở chân tháp nhọn - đỉnh tháp chuông)…

Có được “gạch kim cương” và vữa “đo ni đóng giày” rồi, nhưng để những vật liệu chất lượng cao này phát huy được tối đa tác dụng thì còn phụ thuộc không nhỏ vào sự tận tụy và kỹ lưỡng của các công nhân và kỹ sư ở công trường. Những người phụ trách kỹ thuật, phụ trách nhóm thường xuyên hỏi chéo về trình tự công việc để nhắc nhở đồng nghiệp. Khi trét vữa, lắp gạch, anh em công nhân phải thường xuyên dùng bình phun nước sạch vào vách tường cũ, với lượng phù hợp, nếu nhiều quá thì vữa bị nhão, sẽ giảm độ liên kết, giảm cường độ chịu lực; khô quá vữa xây lại khô nhanh, dẫn đến độ liên kết kém. Việc tưởng chừng nhỏ này lại vô cùng quan trọng, ảnh hưởng đến tuổi thọ của nhà thờ sau khi hoàn thành trùng tu. Vì vậy, ngày nào tại công trình trùng tu, các kỹ sư và công nhân cũng phải theo dõi thời tiết, độ ẩm… để đảm bảo phun lượng nước phù hợp, giúp vữa có được độ nhuyễn và độ dẻo tốt nhất. Khi lắp gạch vào cũng phải kiểm tra độ sâu của ron đúng 20mm cả theo chiều đứng và chiều ngang, vì liên quan trực tiếp đến phần việc sau đó là chà ron.

Lắp xong gạch vẫn còn quy trình kiểm tra nghiêm ngặt thành nhiều đợt, với thời gian kéo dài, để xem khi có sự tác động của khí hậu, môi trường; sau khi co - giãn, vữa còn đáp ứng được các tiêu chuẩn về độ liên kết; bề mặt tường vẫn phẳng; gạch có bị xê dịch hay không; khoảng cách giữa những viên gạch có đảm bảo giữ được quy chuẩn… Qua được quy trình nói trên mới có thể chà ron. Mỗi người thợ dành trọn tâm sức, chi li từng chút với công việc, tất nhiên các anh đều có kỹ thuật cao, kinh nghiệm lâu năm để đáp ứng được yêu cầu chuyên môn khắt khe của công trình trùng tu nhà thờ Đức Bà.

LAN CHI