Hành trình 160 năm xứ đạo Biên Hòa

Trên đất Ðồng Nai, giáo xứ Biên Hòa được thành lập chỉ sau hai xứ Bến Gỗ và Tân Triều. Có vị trí nằm ở trung tâm thành phố Biên Hòa, nhà thờ này đã hiện diện như một phần quen thuộc với người và đất nơi đây. 160 năm là khoảng thời gian đủ dài, đủ sâu cho hạt giống đức tin bén rễ, trổ hoa trái.

Nhà thờ Biên Hòa xây dựng lấy ý tưởng từ hình ảnh chiếc nón Đức Giáo Hoàng

NHỮNG NGÀY ĐẦU VEN SÔNG

Theo tài liệu của các xứ đạo lâu đời ở đất Biên Hòa cũng như các nguồn ghi chép lịch sử về Đồng Nai, những người Công giáo đã cùng với đồng bào lưu dân lập nghiệp ở đây theo bước chân khai hoang mở cõi của Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh. Lúc đầu họ dừng chân ở Bến Gỗ, Tân Triều…, đến năm 1861 mới có sự xuất hiện các tín hữu Công giáo trên đất Biên Hòa.

Năm 1861, Biên Hòa vẫn có ngục thất giam giữ nhiều tín hữu. Khi quân Pháp trấn đóng ở Biên Hòa và từ đây không còn cảnh bắt đạo, người Công giáo dần trở về sinh sống. Họ tụ tại một khu đất dựng làng xóm, đó chính là khu vực chợ Biên Hòa ngày nay. Các nữ tu dòng Thánh Phaolô Sài Gòn được bề trên cử về phục vụ bệnh viện mới ở đây và giúp các sinh hoạt tôn giáo. Ban đầu linh mục Barou Besombe, tuyên úy của bệnh viện, phụ trách thêm việc mục vụ cho giáo dân. Năm 1863, giáo phận Đàng Trong cử cha G.A Creuse đến coi sóc giáo dân, và Biên Hòa mới chính thức trở thành giáo xứ. Cha Creuse cho xây một nhà thờ nhỏ. Cũng như Bến Gỗ, Tân Triều, ban đầu vị trí của họ đạo Biên Hòa nằm sát bờ sông, tiện cho việc bà con đi đường thủy đến nhà thờ. Tuy nhiên, sau khi xây dựng được vài năm, nhà thờ Biên Hòa được chuyển lùi vào phía trong để lấy chỗ cho chính quyền Pháp xây tòa nhà hành chính. Vị trí nhà thờ được giữ nguyên cho đến nay, nằm cạnh cơ sở của các nữ tu dòng Thánh Phaolô. Đây cũng là cơ sở dòng Thánh Phaolô duy nhất tại giáo phận Xuân Lộc. Tính từ cột mốc 1863, xứ Biên Hòa chỉ còn ít tháng nữa sẽ bước vào mốc 160 năm.

Cha Creuse qua đời chỉ sau khi giáo xứ Biên Hòa thành lập được 3 năm, cha được an nghỉ tại nghĩa trang giáo xứ. Sau đó, cha P. Legrand về quản xứ tới tháng 8.1870 với số giáo dân là khoảng hơn 700 người. Ít năm sau, chính quyền Pháp tiến hành nâng cấp chợ, buộc các tiểu thương và dân trong khu vực thay nhà lá bằng nhà ngói. Nhiều gia đình người Công giáo không có tiền xây nên bỏ đất đi nơi khác sống. Số giáo dân sau đó sụt giảm, còn vỏn vẹn 300 tín hữu. Năm 1890, cha Errard về thay cha Legrand đã cho xây một ngôi nhà thờ bằng gạch. Năm 1872, nhà thờ khánh thành.

Sau năm 1936 mới bắt đầu có các linh mục bản xứ coi sóc giáo xứ Biên Hòa. Trong các cha phó từng phục vụ xứ có Đức cha Tôma Nguyễn Văn Trâm, Giám mục Chánh tòa tiên khởi giáo phận Bà Rịa. Ngoài ra, trong những hoa trái đời dâng hiến của họ đạo còn có Đức cha Emmanuel Nguyễn Hồng Sơn, hiện là Giám mục giáo phận Bà Rịa.

Số giáo dân dần tăng, rõ rệt là từ năm 1986, thời kỳ đất nước đổi mới, thành thị phát triển cũng như sự ra đời các khu công nghiệp tại Biên Hòa. Đời sống đức tin của họ đạo cũng trải qua nhiều biến đổi.

Bên trong nhà thờ

NGÔI THÁNH ĐƯỜNG HÌNH CHIẾC NÓN GIÁO HOÀNG

Năm 1966, cha Tôma Nguyễn Văn Sum từ họ đạo Dầu Giây về coi xứ Biên Hòa. Năm 1972, cha Sum khởi công xây lại nhà thờ mới. Nhiều bậc lớn tuổi còn nhớ công trình này được xây tới năm 1975 thì tạm ngưng vì hết kinh phí, nhiều năm sau mới được tiếp tục. Năm 1991, ngôi thánh đường chính thức hoàn thành và tồn tại hơn hai mươi năm thì được xây mới dưới thời cha Philipphê Lê Văn Năng để đáp ứng nhu cầu sinh hoạt. Năm 1998, cha Philipphê Lê Văn Năng về quản xứ thay cha Sum. Sau nhiều năm chuẩn bị, công trình xây dựng Nhà thờ mới bắt đầu từ đầu năm 2008. Hai năm sau, công trình hoàn tất và thánh lễ cung hiến diễn ra vào ngày 13.10.2010.

Nằm ở vị trí trung tâm đối diện vòng xoay giữa các tuyến phố lớn, ngôi nhà thờ mới ít nhiều gây sự chú ý bởi hình dáng đặc biệt. Nhà thờ được thiết kế theo hình ảnh chiếc mũ của Đức Giáo Hoàng. Với tổng thể kiến trúc theo hình rẻ quạt, hướng ra hai con đường lớn trước mặt. “Quạt là phương tiện đưa gió mát đến cho con người. Luồng gió mới mà cộng đoàn giáo xứ Biên Hòa muốn gởi đến mọi người chính là tình thương được kín múc từ Thánh Thể và Lời Chúa. Và vì thế, ngay trước tiền sảnh còn có ghi bài học mà Chúa Giêsu đã dạy phải sống: ‘Đây là giới răn của Thầy: các con hãy yêu thương nhau’. Như vậy, nhà thờ chính là cây quạt dùng để phân phát luồng gió yêu thương đến mọi người”, cha Philipphê Lê Văn Năng đã chia sẻ điều này trong ngày cung hiến thánh đường.

Mặt tiền nhà thờ ở trên vị trí cao nhất có tượng Chúa Kitô Vua giang rộng tay. Phía dưới là 13 bức tượng thánh tông đồ bổn mạng 13 xóm đạo ôm thành hình vòng cung, tượng trưng cho cánh tay nối dài của Chúa mang Tin Mừng cho nhân loại. Cửa chính nhà thờ mang hơi thở phương Đông với điêu khắc biểu tượng trống đồng. Thánh Phêrô và Phaolô là bổn mạng giáo xứ nên hai pho tượng lớn của hai vị được đặt ngay cầu thang chính ở tiền sảnh. Bên trong nhà thờ có chân dung 266 vị giáo hoàng tính từ thánh Phêrô đến Đức Thánh Cha Phanxicô. Hai bên cung thánh còn có hai bức tranh ghép từ hàng ngàn mảnh đá màu nhỏ theo nghệ thuật mosaic. Bức bên trái tạc hình Chúa Thánh Thần trên Đền Thánh Phêrô và mẫu ảnh Lòng Chúa Thương Xót. Dưới bàn thờ trung tâm có hộp đá niêm ấn hài cốt các thánh tử đạo Philipphê Phan Văn Minh, Matthêu Lê Văn Gẫm và Inê Lê Thị Thành… Còn rất nhiều các chi tiết, biểu tượng được xây dựng, thiết kế chăm chút mang nhiều ý nghĩa khác. Sức chứa nhà thờ vào khoảng 3.000 người cho một thánh lễ. Ngoài nhà thờ, các công trình phụ khác cũng được hoàn thiện và đưa vào sử dụng cùng thời gian. Tuy xây mới nhưng hiện nhà thờ vẫn giữ lại một số di tích cổ gắn với giáo xứ như quả chuông trên 130 năm, tượng Thánh Tâm Chúa trên 100 tuổi…

Nhà nguyện Hoa Lư thuộc giáo xứ Biên Hòa

NÉT SỐNG ĐẠO CỦA XỨ TRÊN 15.000 TÍN HỮU

Từ những ngày đầu giáo xứ đặt nền móng với con số tín hữu chỉ vài trăm, đến nay, dựa trên sổ rửa tội là khoảng trên 15.000 người, chiếm tỷ lệ gần 8% trên tổng số dân địa phương. Nằm ở vị trí trung tâm một thành phố sôi động, xứ Biên Hòa còn là đất lành quy tụ nhiều bà con di dân. Do vậy, các thánh lễ mỗi ngày, đặc biệt lễ Chúa nhật, mỗi lễ đều có trên 1.000 người tham dự. Nhà nguyện Hoa Lư nằm cách nhà thờ Biên Hòa chỉ khoảng chưa tới 1 cây số, mỗi lễ Chúa nhật cũng gần 1.000 người đến đi lễ. Đây là nhà nguyện được họ đạo Biên Hòa dựng từ năm 1957.

Người nhập cư về Biên Hòa nhiều cũng góp phần làm nhịp sống ở một xứ đạo lâu đời thêm màu sắc. Theo ghi nhận không chính thức, thành phần giáo dân hiện nay khá đa dạng, dù buổi ban đầu đa số là người Nam bộ. “Bắc, Trung, Nam, đa dạng văn hóa, đa dạng ngành nghề, đông đảo di dân là nét đặc trưng của giáo xứ ở trung tâm một thành phố lớn như Biên Hòa. Ngoài ra, với địa bàn rộng, giáo dân đông nhưng lại không sống tập trung cũng là thách đố của giáo xứ trong truyền giáo và giữ gìn truyền thống”, cha chánh xứ hiện tại Đaminh Trần Công Hiển chia sẻ. Nói về sự chan hòa cũng như làm rõ thêm sự đa dạng, phong phú trong nếp sống đạo ở xứ Biên Hòa, cha Đaminh Trần Công Hiển kể nhiều ví dụ như khi xin lễ có rất nhiều ý lễ của người trong đạo dành cho người ngoại đạo và ngược lại. Với số lượng di dân lớn, giáo xứ mỗi năm khai giảng liên tiếp 4 khóa giáo lý tân tòng, hôn nhân… Hằng năm, trung bình có hơn 100 tân tòng được rửa tội.

Thánh lễ sử dụng tiếng Anh bắt đầu được từ đầu tháng 9 vừa qua

Vào đầu quý IV/2022, giáo xứ có thêm thánh lễ bằng tiếng Anh cho người nước ngoài vào sáng Chúa nhật. Thánh lễ này khá đặc biệt vì hiện trong giáo phận Xuân Lộc dường như chưa có. Khoảng chục năm trở lại đây, khi thành phố Biên Hòa mở nhiều tuyến đường mới, nhiều khu phố mới hình thành… đã thu hút khá đông người nước ngoài về làm việc. Lễ tiếng Anh có gần 200 người nước ngoài tham dự. Có nhiều người là giáo viên của ngôi trường quốc tế nằm cạnh nhà thờ. Đặc biệt, để thánh lễ diễn trang trọng, đồng thời tạo sự liên kết, cha Đaminh cũng quy tụ ca đoàn để tập hát lễ tiếng Anh. Ca đoàn có trên 50 thành viên. Không chỉ người nước ngoài mà có nhiều người Việt thích tiếng Anh. Anh Nguyễn Đức Hậu, từng có thời gian học ở Phillipines, cho biết: “Tôi bỏ tiếng Anh một thời gian không dùng nên cũng có phần quên nhưng giáo xứ chuẩn bị cả giấy in hỗ trợ song ngữ rất chu đáo. Bạn tôi người nước ngoài đang sống ở Biên Hòa cũng rất vui vì có thể dự lễ. Mong sao thánh lễ tiếng Anh sẽ được duy trì và phát triển bền bỉ”.

Gần tròn 160 năm qua đi, tính từ những nền móng vững chắc mà tiền nhân gầy dựng, xứ đạo Biên Hòa vẫn đang và sẽ viết tiếp hành trình của mình bằng nhiều màu sắc sống động hơn.

Minh Hải