Mục vụ văn hóa danh - lợi

Chuyện ở nước Tề kể rằng, có một người vào mua vàng. Anh ta trông thấy vàng, liền chộp lấy một số vàng rồi bỏ chạy. Người ta bắt được anh, và hỏi: Tại sao giữa ban ngày, anh lại dám cướp vàng? Anh ta đáp: Lúc thấy vàng, tôi không thấy ai khác. Trước mắt tôi chỉ có vàng.

Chuyện trên cho thấy anh ta hám lợi, nên đánh mất danh.

Theo văn hóa Á đông: danh lớn hơn lợi, danh thơm tiếng tốt là lẽ sống. Còn văn hóa Tây phương, lợi lớn hơn danh. Lợi hợp pháp. Cứ có lợi là được, cả trong kinh tế, cả trong chính trị.

Trong Giáo hội hiện nay, chân lý, thanh danh và danh dự cần được bảo bệ, vì có liên quan tới uy tín của việc loan báo Tin Mừng, bản chất của Hội Thánh. Sau đây tôi xin chia sẻ mục vụ văn hóa: “Danh - Lợi ”.

Trước hết, quỷ dữ cám dỗ Chúa Giêsu biến đá thành bánh, sau khi ăn chay. Nhu cầu vật chất. Kế đến, quỷ cám dỗ: Hãy nhảy xuống, vì các thiên sứ sẽ không để Người bị thương. Nhu cầu tinh thần: khát vọng cuồng tín. Sau cùng, nhu cầu tâm linh. Quỷ sẽ cho thấy tất cả các vương quốc và châu báu của thế gian. Đó là vinh quang quyền lực thế tục (Mt 4,1-11). Chỉ cần bỏ Chúa mà thờ lạy nó. Ma quỷ cám dỗ Chúa về ba mặt vật chất, tinh thần, tâm linh. Đó là ba ham muốn chi phối toàn bộ đời sống con người. Chúng gây nên bất hòa, tranh chấp, giết hại lẫn nhau và làm đau khổ cho nhân thế.

Thứ đến, đang khi tiến bước, con người bị thần dữ quyến rũ (MV 13). Giữa những cơn cám dỗ, Giáo hội được vững mạnh nhờ ơn Thiên Chúa. Ma quỷ lừa dối con người để họ lạm dụng tự do của mình. Giáo dân phải chiến đấu chống lại những thủ lãnh của thế gian tăm tối này, cũng như chống lại các tà thần. Hãy mặc lấy binh giáp của Thiên Chúa hầu có thể đứng vững trước những cạm bẫy của ma quỷ (GH 9, 16, 35, 48). Từ những nhận thức trên, chúng ta thử xem xét văn hóa nói gì về danh, lợi.

Chúa Giêsu chịu cám dỗ

Danh

Kinh nghiệm đời sống cho thấy mất tiền bạc là mất một ít; mất sức khỏe là mất một nửa; mất uy tín là mất hết. Danh dự quý hơn vật chất: “Tốt danh hơn lành áo”. Vinh dự cao hơn sự sống: “Thà chết vinh hơn sống nhục”; “chết trong hơn sống đục”. Danh giá trước cộng đồng là rất lớn: “Một miếng giữa làng, bằng một sàng xó bếp”; “một quan tiền công, không bằng một đồng tiền thưởng”. Danh thơm thì đáng trân trọng: “Đói cho sạch rách cho thơm”; cảnh giác: “Mua danh ba vạn bán danh ba đồng”. Danh tiếng đáng được lưu truyền: “Cọp chết để da người chết để tiếng”. Tóm lại: “Danh lớn hơn lợi”.

Lợi

Lợi là cái muôn đời quyến rũ con người, theo ca dao Việt Nam: “Cái vòng danh lợi cong cong, kẻ hòng ra khỏi người mong bước vào”; “Cá trong lờ, đỏ hoe con mắt, cá ngoài lờ, ngúc ngắc muốn vô”; “tung tăng như cá trong lờ, trong không ra được ngoài ngờ là vui”. Và Nguyễn Công Trứ qua bài thơ Thoát vòng danh lợi đã cảm thán: “Chen chúc lợi danh, đà chán ngắt… Đám phồn hoa trót bước chân vào/ Sực nghĩ lại giật mình bao kể xiết… Cái hình hài làm thiệt cái thân chi/ Cuộc đời thử gẫm mà suy”.

“Lợi” là văn hóa mềm, nhưng tồn tại mãi rất lâu với con người: “Hết răng còn lợi”. Lợi dụng môi trường: “Thừa nước đục thả câu”; “Đục nước béo cò”; “Mượn gió bẻ măng”. Lợi dụng hoàn cảnh: “Giậu đổ bìm leo”; “Tát nước theo mưa”; “Theo đóm ăn tàn”. Tóm lại: Hám lợi và lợi dụng.

Tích hợp Danh - Lợi - Nghĩa

Danh. Gương võ sĩ đạo người Nhật: “Để chết khi phải chết; đề sống khi phải sống”: vì danh dự, sẵn sàng mổ bụng. “Mất danh dự như một vết sẹo trên cây, thay vì giúp cây phát triển lại làm cho cây nhỏ hơn” (Luật Samurai).

Lợi. Hài hòa lợi ích bản thân, gia đình, cộng đồng. Nhưng bao giờ cũng bảo vệ thiện ích chung. Thời nay, văn hóa Việt Nam chỉ ra rằng, thời bình: “Quyền lợi cá nhân, gia đình nên được quan tâm”. Vì cá nhân sẽ sáng tạo, làm nên sự nghiệp cho Đất Nước.

Nghĩa: Điều phải làm và nên tránh. Danh dự, uy tín là trên hết, hàng đầu. Tránh hám danh, hám lợi. Nhưng cũng đừng vì tính cộng đồng, thiện ích chung mà lấn át quyền lợi cá nhân, gia đình. Nhất là thời đại hòa bình văn minh thịnh vượng hôm nay.

Đào luyện

Văn hóa, kinh tế Tây phương đang dần dần tràn vào Việt Nam. Nếu chúng ta không thận trọng, thì văn minh kinh tế Tây phương “cái Lợi” lấn át văn hóa “chữ Danh”. Nếu không khôn ngoan, kiên quyết thì nhiều người, nhiều gia đình sẽ mất “cái nghĩa”.

Đối với bản thân, luôn lấy danh dự làm người Việt Nam mà bảo vệ “cái nghĩa”. Đối với gia đình, không nên dựa vào “Thời - Thế - Cơ”, mất cảnh giác, hám lợi mà làm suy sụp, chôn vùi mất cả một dòng họ. Cũng cần hiểu câu nói của cha ông ta “Một người làm quan cả họ được nhờ”, “Nhờ” ở đây là nhờ ảnh hưởng phước đức hơn là dựa quyền thế, kinh tế.

Các tín ngưỡng tôn giáo, vì tình thương, mạnh dạn tham gia, giáo dục tín hữu kết hợp hài hòa danh - lợi - nghĩa trên nền tảng ý thức liên đới trách nhiệm của mọi người. Người Kitô hữu hy vọng sẽ làm cột thu lôi, chỗ dựa tinh thần vững vàng cho xã hội nhờ chứng tá “Danh - Lợi - Nghĩa”.

Lm. Gioan Kim Khẩu Nguyễn Văn Hinh (D.Min.)