Truyền giáo và phát triển đạo Công giáo ở Việt Nam trong điều kiện phần lớn người dân thời kỳ đầu không biết chữ, để dễ nhớ, dễ thuộc lịch lễ lạy của đạo, người Công giáo vùng đồng bằng Bắc bộ ở các giáo phận Bùi Chu (Nam Định), Phát Diệm (Ninh Bình) ca vè hóa lịch lễ Công giáo để truyền khẩu. Như :
Tháng Giêng ăn Tết ở nhà,
Tháng Hai ngắm đứng, tháng Ba ra Mùa.
Tháng Tư tập trống rước hoa,
Kết đèn làm Trạm chầu giờ tháng Năm.
Tháng Sáu kiệu ảnh Lái tim,
Tháng Bảy chung tiền đi lễ Phú Nhai.
Tháng Tám đọc ngắm Văn Côi,
Trở về tháng Chín xem nơi chồng mồ.
Tháng Mười mua giấy sao tua,
Trở về Một, Chạp sang mùa ăn chay.([1])
 |
Với ca vè trên, ta như gặp lại giọng vè quen thuộc được lưu truyền trong dân gian người Việt : Tháng Giêng là tháng ăn chơi/ Tháng Hai trồng đậu tháng Ba trồng cà, hoặc: Tháng Giêng là tháng ăn chơi/ Tháng Hai cờ bạc, tháng Ba rượu chè. Người Công giáo dựa vào đó chuyển tải lịch lễ 12 tháng cho tín hữu mình. Xin lưu ý, lịch lễ Công giáo ở đây được tính theo tháng Âm lịch, lịch của nhà nông, theo chu kỳ mặt trăng để gieo trồng thời vụ. Trong khi lịch Công giáo bình thường, từ khi được đưa vào Việt Nam, vẫn tính theo dương lịch (Tây lịch), nên tháng trong vè đôi lúc có độ vênh so với Âm lịch có thể từ một đến hai tháng. Dựa vào những sự kiện hay những ngày lễ lớn của đạo trong tháng đó, người Công giáo đã “ca vè hóa”.
Tháng Giêng ăn Tết ở nhà
Cũng như người Việt không theo Công giáo, người Công giáo Việt Nam vẫn tổ chức đón Tết Âm lịch (Tết Nguyên đán) nhưng theo cách riêng. Trong ba ngày Tết xưa thì Mùng Một kính lạy Thiên Chúa Ba Ngôi; mùng Hai cầu cho Hội Thánh; mùng Ba cầu cho ông bà tổ tiên. Vào thời khắc Giao thừa, nhiều xứ đạo rung chuông Tây hoặc đánh chiêng Nam. Một số làng Công giáo còn đánh trống. Sau lễ Giao thừa mừng tuổi Chúa, mừng tuổi Đức Mẹ, các Thánh, giáo dân thường tập trung ở “nhà phòng” mừng tuổi cha xứ. Mấy ngày Tết cha xứ thường đến một số nhà tín hữu chúc Tết họ. Trẻ con thường được ngài mừng tuổi bằng bao lì xì.
 |
Tháng Hai ngắm đứng, tháng Ba ra Mùa
Thông thường sau Tết, người Công giáo bước vào Mùa Chay (giáo dân vùng đồng bằng Bắc bộ gọi là Vào Mùa) tưởng niệm cuộc thương khó của Chúa Giêsu. Từ thời cha Đắc Lộ đã chia các mầu nhiệm thương khó của Chúa Giêsu làm 15 đề tài chính gọi là 15 sự thương khó Đức Chúa Giêsu. Giáo dân lần lượt ngắm nguyện 15 mầu nhiệm. Trong nhà thờ có một cây nến làm hình chiếc kèo (nhà) được gọi là nến kèo. Ở đó được thắp 15 ngọn nến, mỗi đường chéo 7 ngọn, trên đỉnh 1 ngọn. Hết một ngắm, một ngọn nến được tắt. Trước năm 1945, có xứ còn tổ chức ngắm quỳ cho thêm phần tôn nghiêm.
Hết Mùa Chay được gọi là Ra Mùa.
Tháng Tư tập trống rước hoa
Ấy là chuẩn bị cho tháng Năm - tháng Hoa Đức Mẹ - với nhiều hình thức phong phú. Chúa nhật mỗi tuần các giáo xứ đều tổ chức múa hát dâng hoa với các vãn hoa giai điệu cải biên từ các làn điệu dân ca, điệu múa được biên đạo qua các hình thức dân vũ. Một số giáo xứ tổ chức thi chọn ra đội con hoa giáo họ múa hát hay nhất. Chúa nhật cuối tháng được gọi là đêm rã hoa (hay giã hoa), kết thúc tháng Hoa Đức Mẹ.
 |
Kết đèn làm trạm chầu giờ tháng Năm
Có lẽ đây là thời điểm giáo phận Bùi Chu tổ chức chầu Mình Thánh (Thánh Thể) một cách trọng thể. Tài liệu điền dã cho thấy vào một ngày của tháng, giáo phận tổ chức chầu Thánh Thể. Mình Thánh được đặt trong Mặt Nhật. Mặt Nhật do vị chủ tế cầm. Một phương du có 4 cột, đỉnh làm bằng vải màu vàng do 4 người cầm che trên đầu chủ tế. Cuộc rước bắt đầu từ thánh đường với một lộ trình đã định. Dọc đường được kết đèn, hoa, ngoài ra còn dựng một vài nhà tạm làm nơi đặt Mình Thánh cho trọng thể để giáo dân dừng chân cầu nguyện. Dọc đường giáo dân tung hoa, đọc kinh cầu nguyện. Sau cuộc rước, Mình Thánh được đưa vào nhà thờ để đại diện giáo dân các giáo xứ của giáo phận thực hành nghi thức chầu Mình Thánh.
Tháng Sáu kiệu ảnh Lái (trái) tim
Tháng này mỗi giáo xứ tổ chức đi kiệu Lái (trái) tim Chúa Giêsu hai lần vào tuần đầu tháng và cuối tháng.
Tháng Bảy chung tiền đi lễ Phú Nhai
Các giáo phận bên Đông vốn do dòng Đaminh quản lý có nghi thức lễ Thánh quan thầy đầu dòng. Lễ được diễn ra ở hai nơi. Một : tại nhà thờ Chánh tòa giáo phận Bùi Chu, tổ chức vào ngày 8.8. Hai : tại Đền Thánh Phú Nhai (Xuân Phương, Xuân Trường, Nam Định) - nhà thờ trước đây được xem là lớn nhất Đông Dương - tổ chức vào ngày 8.12, lễ Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội. Như vậy, “Lễ Phú Nhai” phải vào tháng 12 Tây lịch mới đúng. Hiện chúng tôi chưa có điều kiện kiểm định tại sao lại có câu vè “tháng Bảy…”. “Lễ Phú Nhai” là một lễ lớn không chỉ của giáo phận Bùi Chu mà giáo dân của các giáo phận bên Đông, kể cả giáo phận thuộc Hội Thừa sai Paris quản lý cũng về dự.
Lễ kỷ niệm thánh Đaminh vào tháng Tám nhưng trong ca vè ghi là tháng Bảy vì có độ vênh lịch âm và lịch dương.
Tháng Tám đọc ngắm Văn Côi (Mân Côi, Môi Khôi, Mai Khôi)
 |
Đó là tháng theo lịch Âm, bởi tháng 10 Tây lịch mới là tháng Mân Côi. Đọc kinh, lần hạt Rôsa là một trong những việc làm được giáo dân thuộc sự quản lý của dòng Đaminh thực hiện sớm nhất. Thư của giáo sĩ Juan de Santa Cruz (9.12.1706) viết: “Chúng tôi đã lo liệu cho bổn đạo kính chuộng kinh lần hạt Rôsariô cách sốt sắng dường ấy, cho nên ngày nào anh em nhà bổn đạo cũng hội nhau ở nhà thờ mà đọc chung đủ một tràng trăm rưỡi, cùng nguyện ngắm đủ nửa giờ” ([2]).
Trở về tháng Chín xem nơi chồng mồ
Vào ngày Lễ các đẳng tháng 11 Tây lịch (cầu cho các tín hữu qua đời), trước năm 1945 các giáo xứ thường tổ chức hình thức chồng mồ. Đó là một ngôi mộ giả định làm bằng gỗ, trên phủ vải đen, có thêm hình thập giá màu trắng, xung quanh “mồ” thắp nến. Ngày này giáo dân đi lễ để cầu cho người thân đã qua đời.
Tháng Mười mua giấy sao tua
Đây là tháng giáo dân tổ chức làm đèn sao cho giáo xứ, giáo họ cũng như gia đình để chuẩn bị cho Lễ Giáng sinh đón “Ngôi Lời đã trở nên người phàm và cư ngụ giữa chúng ta” (Ga 1, 14).
Trở về Một, Chạp sang mùa ăn chay
Một, Chạp là cách gọi dân gian để chỉ tháng mười một và tháng mười hai Âm lịch. Tháng một Âm lịch được dân gian gọi là tháng Giêng. Do lịch âm và lịch dương có độ vênh nên đây là thời gian của tháng 12 năm cũ và tháng 1 năm kế tiếp. Thường thì vào tháng Giêng, muộn lắm là đầu tháng Hai Âm lịch là bắt đầu vào Mùa Chay.
*
Như vậy, trên cơ sở của lịch thời vụ gieo trồng (theo lịch Âm), người Công giáo dựa vào đó sáng tạo ra Lịch lễ 12 tháng. Với Công giáo, lịch lễ theo dương lịch nhưng do hầu hết người Công giáo đều là người dân quen với lịch Âm, gắn với mùa màng nên lịch lễ 12 tháng được tính theo tháng Âm lịch, lịch tiết vốn quen thuộc với họ.
Lịch lễ 12 tháng được người Công giáo ca vè hóa thể hiện sự hội nhập văn hóa của họ. Cứ mỗi độ Xuân về, nhà nhà lại truyền cho nhau ca vè lịch lễ 12 tháng với mở đầu “Tháng Giêng ăn Tết ở nhà…”, không chỉ nhắc nhở nhau một năm Phụng vụ mà còn thầm gieo cho nhau xác tín : dù theo Đạo Chúa nhưng vẫn là con dân đất Việt. Một năm mới bắt đầu từ mùa Xuân. Mùa Xuân là mùa của hoa trái tốt lành. Mùa mà Thiên Chúa trao ban cho con người vạn vật xanh tươi...
PGS.TSNGUYỄN HỒNG DƯƠNG
1. Huỳnh Hay: 12 tháng Kitô giáo, Tuần báo Công giáo và Dân tộc, số ra ngày 17.5.1992.
2. Sử ký địa phận Trung, Phú Nhai đường, 1916, tr.19-20.
Bình luận