Thượng hội đồng Giám mục đồng hành cùng Đức Thánh Cha

Theo website của Vatican, từ “Thượng hội đồng” (Synode) xuất phát từ hai từ Hy Lạp: “syn” có nghĩa “cùng, chung nhau” và “hodos” là “đường”, gộp lại là “đồng hành”. Vậy Thượng hội đồng (THĐ) là cuộc gặp gỡ, một hội nghị tôn giáo mà các giám mục tề tựu cùng ĐTC để trao đổi, chia sẻ thông tin và trải nghiệm để cùng tìm kiếm những giải pháp mục vụ mang lại hiệu quả và có thể áp dụng trong Giáo hội hoàn vũ. THĐ có thể được định nghĩa là một hội nghị các giám mục tiêu biểu cho hàng giáo phẩm Công giáo, với nhiệm vụ hỗ trợ và góp ý để ĐTC cai quản, điều hành Giáo hội hoàn vũ. Đức Giáo hoàng Gioan-Phaolô II đã diễn tả Hội nghị này là “biểu hiện đặc biệt phong phú, đồng thời là phương tiện cho tính đồng đoàn của các giám mục”.

Công đồng Vatican II

Ngay trước khi diễn ra Công đồng Vatican II, đã có nhiều ý kiến về một cơ cấu tổ chức nào đó để các giám mục có thể giúp ĐTC điều hành Giáo hội. Ngày 5.11.1959, ĐHY Silvio Oddi, lúc ấy là TGM kiêm đại diện Tòa Thánh tại Ai Cập, đã đề nghị thiết lập một cơ quan trung ương điều hành Giáo hội, có thể gọi là “ban tư vấn”. Ngài nhận định: “Nhiều giáo hội địa phương hay than phiền rằng tại Tòa Thánh, ngoài các Thánh bộ, không có một cơ quan tư vấn thường trực. Do đó, cần thiết lập một cơ quan quy tụ một phần hay toàn bộ hàng giáo phẩm của một hay nhiều quốc gia”.

Ngày 22.12.1959, ĐHY Bernadus Alfrink, TGM Giáo phận Utrecht (Hà Lan) viết: “Theo Công đồng, việc điều hành Giáo hội hoàn vũ được thực thi bởi giám mục đoàn, với sự chủ trì của ĐTC. Theo đó, mỗi giám mục vừa có trách nhiệm chăm sóc Giáo hội địa phương, vừa tham gia vào việc điều hành Giáo hội trên toàn thế giới. Để làm được điều đó, ngoài việc triệu tập Công đồng, cần phải thiết lập một cơ quan mới, chẳng hạn như Hội đồng Giám mục thường trực, có vai trò lập pháp cùng với ĐTC và các hồng y của Giáo triều Roma”.

ĐTC Phanxicô đã chủ sự thánh lễ khai mạc Thượng Hội Đồng Giám Mục về gia đình trong Đền thờ Thánh Phêrô

Tuy nhiên, chính ĐGH Phaolô VI đã củng cố các ý kiến trên ngay từ khi ngài còn là Tổng giám mục Giáo phận Milan. Khi được bầu chọn làm Giáo hoàng, ngài thường xuyên nhắc lại ý tưởng về sự hợp tác trong giám mục đoàn: các giám mục hợp nhất với người kế vị Thánh Phêrô.

Cuối diễn từ khai mạc Công đồng Vatican II (14.9.1965), ngài công bố ý định thiết lập Thượng Hội đồng Giám mục như sau: “Ta hân hoan thông báo cùng quý chư huynh, theo chính ước nguyện của Công đồng này, một “Thượng Hội đồng Giám mục” sẽ được thiết lập, bao gồm phần lớn là các vị được các Hội đồng giám mục bổ nhiệm và được Ta chấp thuận. Hội nghị này được ĐGH triệu tập, tùy theo nhu cầu của Giáo hội, để đóng góp ý kiến và sự cộng tác cho Giáo hội”.

Sáng hôm sau, 15.9.1965, khi khai mạc Khóa họp khoáng đại lần thứ 128, Đức cha Pericle Felici, Tổng thư ký Công đồng, công bố Tông thư Apostolica sollicitudo chính thức thiết lập THĐ. Đặc điểm chính của THĐ là phục vụ sự hiệp thông và tính đồng đoàn của các giám mục với ĐTC. Đây không phải là một tổ chức đơn giản với thẩm quyền giới hạn như trường hợp các Thánh bộ và các Hội đồng Tòa thánh thuộc Giáo triều Rôma. Trái lại, cơ quan này toàn quyền thảo luận bất cứ vấn đề nào theo đúng trình tự được ĐTC thiết lập qua thư triệu tập của ngài. THĐGM, với Ban Tổng thư ký thường trực, không thuộc và không phụ thuộc Giáo triều mà chỉ trực thuộc ĐGH và hợp nhất với ngài trong việc điều hành Giáo hội hoàn vũ.

Mặc dù THĐGM là một tổ chức thường trực, nhưng hoạt động thực tế thì không thường trực. Nói cách khác, cơ quan này được nhóm họp và hoạt động chỉ khi nào ĐGH xét thấy cần thiết hay đúng lúc tham vấn ý kiến các giám mục “về các chủ đề rất quan trọng và nghiêm túc”. Mỗi khóa họp THĐGM diễn ra một cách đồng đoàn, theo đúng tinh thần của giám mục đoàn. Khi được ĐTC chấp thuận các ý kiến hay quyết định của THĐ, nghĩa là các giám mục đã hành động mang tính đồng đoàn, tuy khá gần nhưng không đồng nghĩa với hoạt động của một Công đồng chung. Đây là kết quả trực tiếp của nhiều yếu tố khác nhau: đảm bảo tính đại diện của toàn thể giám mục đoàn; sự triệu tập của ĐTC; “sự hợp nhất của giám mục đoàn và để tập thể này nên một, cần có một thủ lĩnh”(Đức Gioan-Phaolô II, Tông huấn Pastores gregis, 56).

ĐTC Phanxicô đã triệu tập hai THĐ về chủ đề gia đình, gồm THĐ ngoại thường năm 2014 và THĐ thường kỳ năm 2015.

VIẾT QUANG