Tiếng cồng chiêng của vị già làng nhiều trăn trở

Mỗi dịp lễ lớn của giáo xứ, đội cồng chiêng của Liêng Hót Ha Nganh (66 tuổi), giáo dân xứ Ðạ Tông, giáo phận Ðà Lạt lại ngân vang những âm thanh đặc sắc văn hóa của người đồng bào vùng Tây Nguyên, góp phần tạo sự trang nghiêm cho các nghi lễ.

Nghệ nhân Liêng Hót Ha Nganh sinh ra và lớn lên tại thôn Liêng K’rắc I, xã Ðạ M’rông, huyện Ðam Rông, tỉnh Lâm Ðồng. Ông là già làng, được nghe kể những câu chuyện về cồng chiêng của dân tộc mình từ nhỏ nên đã có niềm say mê cồng chiêng cũng từ thuở ấy. Cầm chiếc cồng chiêng trên tay, ông kể cha ông là một nghệ nhân chơi cồng chiêng có tiếng trong làng, khi còn bé, ông đã đi xem cha mình biểu diễn vào dịp lễ mừng lúa mới, đám cưới, đâm trâu, kết bạn... Những âm thanh ngân vang của tiếng cồng, tiếng chiêng thay cho lời ru của mẹ đã gắn liền với tuổi thơ ông theo năm tháng, giai điệu du dương đầy mê hoặc ấy đã thấm vào máu ông lúc nào không hay.

Nhịp điệu cồng chiêng trở nên mê hoặc khi có bàn tay con người tác động - ảnh: Thiên Ân

Lên 12 tuổi, tiếng cồng chiêng văng vẳng bên tai ông mỗi ngày ngay cả trong giấc ngủ, thúc giục ông phải làm điều gì đó để giữ bản sắc văn hóa. Chứng kiến cảnh cha mình hòa tấu cồng chiêng cách điêu luyện, dù là một đứa trẻ nhưng ông đã cố gắng mày mò học, cảm âm rồi đánh thử, mọi người trầm trồ ngạc nhiên trước tài năng sử dụng nhạc cụ cồng chiêng của cậu bé này.

Liêng Hót Ha Nganh nhớ lại, thời điểm năm 1975- 1976, gia đình ông còn 1 bộ gồm 6 chiếc cồng chiêng lớn nhỏ. Sau, khi có người hỏi mua, lại gặp lúc khó khăn, ông đã bán cả bộ với giá 2 triệu đồng, giờ nghĩ lại thấy tiếc nuối. Hiện tại trong nhà ông không còn bộ cồng chiêng nào đủ, nhưng ông vẫn say mê và thuộc bài bản nhịp điệu của chiêng.

Nhằm gìn giữ giá trị văn hóa của dân tộc mình, ông cùng với chính quyền địa phương mở lớp dạy cồng chiêng, vận động thanh niên đến học. Giờ đội của ông có 6 thành viên tham gia biểu diễn khi có dịp lễ đặc biệt của xã, huyện và nhiều nơi khác trong tỉnh Lâm Ðồng. Không những thế, ông còn mang cồng chiêng vào các dịp lễ lớn phục vụ cho nghi lễ của nhà thờ như vào các ngày lễ Giáng Sinh, Phục Sinh... Mỗi lần biểu diễn, ông phải đi thuê cồng chiêng của những nhà trong làng.

Theo già làng Liêng Hót Ha Nganh, cồng chiêng rất có hồn, muốn điều khiển được nó, phải hiểu nó, coi nó như là người bạn của mình vậy. Có như thế, hồn mình, hồn chiêng mới hòa vào nhau, đẩy lên những âm thanh da diết, tuyệt vời. Mỗi bài chiêng khi đánh lên đều mang một thông điệp riêng như bài chiêng đánh trong Lễ hội mừng lúa mới, đâm trâu, cưới hỏi sẽ có nhịp điệu nhanh, dồn dập thể hiện niềm vui, sự hào hứng của người đồng bào...

Chia sẻ kinh nghiệm đánh cồng chiêng, già làng cho biết, để cồng chiêng hòa âm vào nhau thì đòi hỏi người chơi phải tập trung trong lúc diễn tấu, lắng nghe để vào đúng nhịp điệu, cồng chiêng có những cung bậc cảm xúc, lúc trầm, lúc bổng, có điệu vui xen lẫn điệu buồn.

Mới đầu, ai đó nhìn vào tưởng cồng chiêng là vật vô tri, nhưng khi có bàn tay con người tác động nó phát ra thứ âm thanh mê hoặc, nhạc cụ trở nên như vật thể sống. Cồng chiêng là những giá trị không có gì thay thế được, nó là món ăn tinh thần không thể thiếu trong đời sống người dân tộc M’nông.

Trong ánh mắt tràn ngập niềm vui, ông nói học đánh cồng chiêng không khó, cái khó là phải có tình yêu và niềm say mê. Ông Liêng Hót Ha Nganh băn khoăn, giới trẻ bây giờ thích nhạc sôi động, ít người ham mê tiếng cồng chiêng nữa, muốn thanh niên trong làng học đánh chiêng trước hết phải dạy về ý nghĩa của văn hóa cồng chiêng đối với dân tộc mình, nghe nhiều và cảm nhận, từ đó hy vọng sẽ dần len lỏi vào tâm hồn chúng. Ðiều quan trọng là các thế hệ trẻ đã ý thức về trách nhiệm của cá nhân trong việc phát huy bản sắc văn hóa dân tộc để duy trì âm vang cồng chiêng.

Thành quả của ông sau những năm dạy và biểu diễn cồng chiêng là năm 2016, ông được vinh danh mỹ từ Nghệ nhân cồng chiêng tỉnh Lâm Ðồng cùng với người con gái tên Ka Loan.

Ngoài việc dạy cồng chiêng trong làng, ông còn dành thời gian để phụ giúp giáo xứ Ðạ Tông trong việc Trao Mình Thánh Chúa và tham gia nhiều hoạt động khác.

THIÊN ÂN