Bí ẩn tộc người được mệnh danh “dân du mục biển”

Cả ngàn năm qua, ngườiBajau sốngnương nhờ vào biển cả, và chọn lọc tự nhiên dường như đã ưu ái cải tạo gien di truyền, cho phép họ trở thành những thợ lặn vượt xa năng lực của người bình thường.

Nếunín thở và vùi mặt vào bồn tắm, cơ thể bạn tự động kích hoạt cái gọi là phản ứng lặn. Theo đó, nhịp tim đập chậm đi, mạch máu và lá lách co lại. Tất cả những phản ứng này giúp bạn bảo tồn năng lượng trong điều kiện thiếu khí ôxy.

Đasố nhân loại chỉ có thể nín thở dưới nước trong vài giây, một số trong vài phút. Tuy nhiên, bộ tộc ngườiBajau thuộcnhóm dân tộc thiểu số ở các hải đảo Đông Nam Á lại có thể lặn trong vòng 13 phút, ở độ sâu tối đa 61m. Người Bajau sống trôi dạt trong các vùng biển trải dài từPhilippines, MalaysiađếnIndonesia. Mỗi ngày, họ lại lặn xuống biển bắt cá hoặc tìm kiếm những vật liệu tự nhiên có thể dùng trong tạo tác thủ công.

Báo cáo đăng trên chuyên san Cell đã cung cấp những manh mối đầu tiên có thể giải mã năng lực đặc biệt của người Bajau. Các chuyên gia phát hiện đột biến ADN cho phép lá lách lớn hơn người bình thường, từ đó mang đến lợi thế lặn lâu và lặn sâu ở tộc người này.

Bất ngờ về lá lách

Sovới các cơ quan nội tạng khác, lá lách có lẽ là sự tồn tại khá mờ nhạt. Về khía cạnh kỹ thuật, bạn có thể sống mà không cần đến lá lách. Tuy nhiên, lá lách, nếu có, giúp hỗ trợ hệ miễn dịch và tái tạo hồng huyết cầu.

Cuộc nghiên cứu trước đó cho thấy ở hải cẩu, loài động vật có vú dành hầu như toàn bộ thời gian trong lòng biển, lá lách của chúng có kích thước đặc biệt lớn. Dựa trên quan sát này, tác giả bản báo cáo - chuyên gia Melissa Llardo của Trung tâm Địa Di truyền học thuộc Đại họcCopenhagen(Đan Mạch)muốnxác nhận liệu đặc điểm này cũng đồng thời xuất hiện ở những thợ lặn hay không. Trong chuyến đi Thái Lan, bà nghe được câu chuyện về những người du mục biển và thật sự ấn tượng trước năng lực tưởng chừng chỉ có trong truyền thuyết của họ.

“Đầutiên, tôi muốn tiếp xúc với cộng đồng này, chứ không chỉ mang đến thiết bị khoa học và rời khỏi.Vào lần gặp thứ hai, tôi mang theo máy siêu âm cầm tay và bộ dụng cụ lấy nước bọt. Chúng tôi đến những ngôi nhà khác nhau và chụp ảnh siêu âm lá lách của họ”, bà kể về chuyến điIndonesia. Bà Llardo cũng lấy dữ liệu từ một nhóm người liên quan tênSalua, sống trên Indonesia lục địa. Khi so sánh hai dạng dữ liệu ởCopenhagen, độingũ của bà phát hiện lá lách của ngườiBajau lớngấp 50% so với lá lách của người Salua. “Nếucó chuyện gì đang diễn ra ở cấp độ di truyền, chúng ta có thể nói đó chính là kích thước của lá lách. Và chúng tôi đã ghi nhận sự khác biệt vô cùng lớn”, bà cho biết.

Các nhà nghiên cứu cũng tìm được gien gọi làPDE10A, đượccho kiểm soát hormone tuyến giáp ở người Bajau nhưng lại không có ở người Salua. Ở chuột, đây là hormone có sự liên hệ với kích thước lá lách, và nhóm chuột bị can thiệp để tiết ra hàm lượng hormone thấp lại có lá lách nhỏ hơn chuột bình thường. BàLlardo đặtgiả thuyết rằng, theo thời gian, chọn lọc tự nhiên có thể giúp ngườiBajauphát triển lợi thế gien di truyền sau thời gian hơn 1.000 năm sinh hoạt trong lòng đại dương.

Những câu hỏi cần lời giải

Trongkhi kích thước lá lách khác thường có thể phần nào giải thích cho năng lực lặn thần sầu của người Bajau, ông Richard Moon của Đại học Duke (Mỹ) cho rằng tộc người này phải trải qua những thích ứng khác. Ông Moon là chuyên gia nghiên cứu về cách thức cơ thể người phản ứng trong điều kiện độ cao và độ sâu cực hạn. Khi con người lặn sâu xuống nước, áp suất gia tăng từ áp lực nước khiến các mạch máu phổi xảy ra tình trạng bị dồn ứ thêm nhiều máu. Trong những trường hợp nguy hiểm, mạch máu có thể vỡ ra, dẫn đến tử vong. Bên cạnh sự thích ứng đến từ gien di truyền, việc luyện tập thường xuyên có thể ngăn ngừa ảnh hưởng này. Và đó cũng là trường hợp ở người Bajau, chuyên sống trong lòng biển.

Còn bà Cynthia, nhà nhân chủng học đến từ Đại họcCase Western Reserve(Mỹ), cho rằng cuộc nghiên cứu của nhóm chuyên gia Đan Mạch mở ra cơ hội mới đầy thú vị trong nỗ lực tìm hiểu những điều kỳ diệu của tự nhiên. Dù vậy, bà cũng nghĩ cần có thêm chứng cứ sinh học trước khi có thể kết luận dấu ấn di truyền đã giúp người Bajau trở thành những thợ lặn cừ khôi. Bà Cynthia chuyên nghiên cứu những cộng đồng sống trên các độ cao khắc nghiệt, bao gồm người Tây Tạng.

GIANG VÔ YÊN