Chuyển ngữ (chuyển âm, dịch nghĩa), phiên âm, chuyển tự

Không ít người quen dùng cụm từ “dịch chữ Nôm qua chữ Quốc ngữ”, “chữ Nôm phiên âm sang chữ Quốc ngữ”. Kỳ thực, gọi “dịch”, “phiên âm” là không trúng. Cũng bởi lẫn lộn, chưa hiểu rõ rành về “dịch nghĩa”, “phiên âm”...

1. PHIÊN ÂM

Đây, dễ nhận diện nhứt. Tỷ dụ, “Singapore” => viết “Xin-ga-po”; “Hong Kong” => viết “Hồng Công”, viết như này gọi là “phiên âm”, tức ghi âm mài mại, gần đúng so với cách ghi tiếng Anh ở đây.

Trên mạng, có người ghi “Xin-ga-po” là... Việt hóa; hiểu sai cỡ đó thì chắc uống mật gấu nên mới liều đăng đàn giảng dạy. “Hóa” là gì, họ không hiểu. “Hóa” tức là có sự biến đổi, thay đổi => ở đây, không có sự biến đổi về ngữ âm gì trong tiếng Việt (người ta đọc “Singapore”, viết “Xin-ga-po” trong chữ Quốc ngữ là lặp lại cách đọc sao cho gần đúng nhứt, vậy thôi).

Hồi Oa, nơi đây Nguyễn vương (Nguyễn Ánh) từng đóng bản doanh, thuộc vùng Tầm Phong Long (chuyển âm từ “Kampong Luong”).

2. CHUYỂN ÂM

2a) Chuyển âm gián tiếp (mượn cầu nối “Hán tự” để đọc thành tiếng Việt):

“Norway”, người Hoa họ đọc mài mại, gần đúng so với tên gốc, là /Nuó wēi/, viết 挪威 => âm Hán-Việt là “Na Uy”.

Hai chữ 挪威, người Hoa đọc “Nuó wēi” mài mại, hao hao với chữ gốc “Norway”, tức người Hoa họ PHIÊN ÂM. Còn trong tiếng Việt, ghi “Na Uy”, tức chúng ta đã CHUYỂN ÂM - nghĩa là ngữ âm chuyển đổi, biến đổi (“hóa”) so với nguyên gốc.

2b) Chuyển âm trực tiếp sang tiếng Việt.

* “Benedict” được ghi bằng chữ Nôm (lúc chưa dùng chữ Quốc ngữ): ?德. Ký tự ? đọc là “Biển” (ký tự này không có trong chữ Hán), 德 đọc là “Đức”.

Benedict, gọi thành “Biển Đức” - đây là CHUYỂN ÂM (trực tiếp), ngữ âm thay đổi khác đi (“hóa”) so với nguyên ngữ.

* Trong ngôn ngữ Khmer, ព្រៃ នគរ đọc là /prei nokor/, CHUYỂN ÂM qua tiếng Việt là “Sài Gòn”.

* Địa danh “Tầm Phong Long”, từ đâu? Là chuyển âm từ tiếng Khmer /Kampong Luong/, viết như vầy: កំពង់ ហ្លួង.

Chuyển âm như “Sài Gòn”, “Tầm Phong Long”, chú ý, không phải là dịch nghĩa. Muốn hiểu nghĩa đúng, phải tra từ nguyên ngữ.

Chẳng hạn, “Sài Gòn” <= ព្រៃ នគរ, nghĩa là “vương quốc rừng”.

“Tầm Phong Long” <= កំពង់ (/Kampong/: sông, bến) ហ្លួង (/Luong/, chữ Khmer này lại

mượn từ tiếng Thái “Luang” หลวง, nghĩa là hoàng gia, thuộc về hoàng gia). “Tầm Phong Long” là bến sông hoàng gia.

Đan viện Thiên An (Huế) thuộc dòng Biển Đức; Nữ tu dòng Biển Đức, chuyển âm từ Benedict

3. CHUYỂN NGỮ

- Dịch nghĩa, từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác, thuộc về chuyển ngữ. Khi dịch, cũng đồng thời chuyển âm (dĩ nhiên).

Điều này quá dễ nhận diện, khỏi giải thích nữa. “Apple” dịch sang tiếng Việt là “trái táo”; hẳn nhiên về ngữ âm “apple”/ “táo” là khác nhau rồi (có sự chuyển âm).

- Chuyển âm, như diễn giải ở trên, không dịch nghĩa; nhưng ở đây có “hóa” (biến đổi, chuyển đổi về ngữ âm), thành thử chuyển âm cũng nằm trong việc chuyển ngữ.

Tóm lại: CHUYỂN ÂM, DỊCH NGHĨA ĐỀU NẰM TRONG VIỆC CHUYỂN NGỮ (VIỆT HÓA).

Còn phiên âm thì không nằm trong việc chuyển ngữ (Việt hóa).

4. CHUYỂN TỰ (CHUYỂN DẠNG KÝ TỰ)

4a) Xin dẫn một câu thơ viết bằng chữ Nôm: ? ? ? ? ? 些

Đọc thếnào?Đọc : “Trăm năm trong cõi người ta”. Toàn Nam âm (thuần Việt). Đây là câu mở đầu Truyện Kiều.

Khi chuyển từ chữ Nôm sang chữ Quốc ngữ, có phải phiên âm không? Không. Có phải chuyển âm không? Không. Có phải “dịch nghĩa” không? Càng không phải.

Ở đây, chỉ là CHUYỂN TỰ, chuyển dạng ký tự (hình thức về mặt chữ viết) mà thôi. Gọi “phiên âm”, hoặc “dịch nghĩa” từ chữ Nôm sang chữ Quốc ngữ, gọi như vậy là SAI.

4b) Trong khi đó, từ chữ Nôm sang chữ Hán là CHUYỂN NGỮ (phải dịch nghĩa, và chuyển âm khác đi).

Đơn cửmột ví dụgiản dịhết sức. ChữNôm ? ?, đọc là “trăm năm”. Khi chuyển sang chữ Hán, viết 百年 , đọc là “bách niên” - tức có sự chuyển âm (“bách niên” / “trăm năm”: hai cách đọc khác nhau), và phải dịch nghĩa, “bách niên” nghĩa là “trăm năm”.