Cuộc chơi... !

Vỉa hè hình thành với mục đích ban đầu là tạo cảnh quan đô thị, cũng là ranh giới giữa lòng đường và các địa sở. Nơi đây vốn dành cho người đi bộ và được trang hoàng bằng nhiều loại gạch dưới những hàng cây xanh bóng mát tô điểm phố xá nề nếp, văn minh. Trên vỉa hè xưa, đôi khi mới có gánh hàng rong lưu động nên cũng không có cảnh tụ tập đông đúc như ngày nay. Tuy nhiên, khung cảnh vỉa hè thanh bình, nhàn nhã của phố phường xưa nay mất dạng, chỉ còn trong tâm trí của một số người thích hoài niệm.

Trong nhịp điệu đô thị hóa tại các thành phố lớn, mọi tấc đất đều biến thành tấc vàng. Vỉa hè xa rời công năng ban đầu và bỗng trở thành một không gian đắc địa. Nơi đây, biển quảng cáo mọc lên như nấm, xen lẫn là các quán cóc liêu xiêu, quán bia vỉa hè, các gánh hàng rong, bãi giữ xe, bến đậu của các loại xe ôm, taxi, xích lô, ba gác... Rõ ràng vỉa hè đang tồn tại một cuộc chơi khốc liệt, giữa đủ loại người, giữa sắc thái văn minh hiện đại và các thói quen của một nền văn hóa đậm dấu ấn tiểu nông. Nó khốc liệt cũng đúng, bởi gắn chặt với cuộc chơi là những giành giật đầy toan tính, những quan hệ mật thiết với lợi ích, cơm áo, gạo tiền... Vỉa hè không còn dành cho người đi bộ. Tại vài thành phố lớn, đi bộ trên vỉa hè dường như là một thứ xa xỉ!

Không ít người tự hỏi nếu vỉa hè là một sân chơi của nhiều bên tham gia thì ai sẽ là người điều hành? Rõ ràng là chính quyền phải là trọng tài để cho vỉa hè vừa giữ được dáng vẻ văn minh nhưng vẫn mang màu sắc văn hóa đặc trưng của từng đô thị. Đã có thời kỳ người ta tranh luận về việc cấm hay cho bán hàng rong. Đúng sai chưa bàn, nhưng câu chuyện này cũng là thách thức của nhà chức trách khi họ phải chọn lựa giữa phát huy và bảo tồn các giá trị di sản đô thị trước những biến đổi thời cuộc. Không phải cái gì cũ là bỏ và mọi cái mới đều hay. Việc thẩm định văn minh và văn hóa xem ra cũng không đơn giản.

Vỉa hè hiện nay nặng về các nhu cầu lợi ích, trong đó không gian di sản mờ nhạt. Ngẫm kỹ lại dường như cuộc chơi ngày càng bị chi phối mạnh mẽ bởi quy luật thị trường, thậm chí nó còn phá vỡ các nguyên tắc mà con người đã quy phạm nhằm bảo đảm trật tự văn minh hè phố.

Ngô Quốc Đông