Gia đình Việt đón Tết Đoan Ngọ

Trong văn hóa người Việt, Tết Ðoan Ngọ vào mùng 5.5 Âm lịch hằng năm là một tập tục được giữ gìn lâu đời. Cả người Công giáo lẫn không Công giáo đều hưởng ứng. Mỗi nhà, mỗi miền có cách đón Tết riêng.

Các gia đình làm cơm rượu và chuẩn bị các món ăn mừng Tết Đoan Ngọ

Một nét truyền thống

“Chớp mắt mà đã nửa năm rồi. Nhanh thật!”, đó là câu nói vui quen thuộc mà anh em chúng tôi thường nghe mẹ lẩm nhẩm mỗi lần gần mừng Tết Ðoan Ngọ. Mẹ đi ra đi vào, vừa làm công việc nhà, vừa nói, như thể ngỡ ngàng vì dòng thời gian cứ vô tình trôi đi nhanh không cho ai kịp níu. Hãy còn bao nhiêu dự định trong năm, cần phải vội vàng hơn nữa. Thật ra, ngày ngoại còn sống, chúng tôi vẫn nghe ngoại với các dì cùng bảo thế. Hồi nhỏ, vào ngày này, đám con nít thường khoái chí lắm, vì được ăn uống thỏa thuê. Vì là gia đình Công giáo nên ông bà không tổ chức cúng bái, khứa thân cây cho sai quả..., mà chỉ dọn bánh trái, hoa quả tưởng nhớ tổ tiên, rồi thì con cháu quây quanh. Ở miền tây sông nước, nổi bật hơn cả trong các món đó là bánh xèo, thịt vịt. Bánh xèo phải dùng với nhiều loại rau, lá. Mà ở miệt vườn, cây cối, rau cỏ không thiếu.

Mẹ tôi hồi tưởng, thuở mẹ còn trẻ, đi chơi cùng các bạn bè trong xóm qua miền cù lao Mây, cù lao Dài (Vĩnh Long), buổi trưa, nhà nào cũng nghe âm thanh đổ bánh giòn tan. Tôi chợt nhớ dạo còn ngoại, khi các cháu xúm xít, bà hay giảng giải về ý nghĩa ngày tết. Theo đó, ngày trước, trong văn hóa dân gian của người Á Ðông và nền văn minh lúa nước nói chung, người ta gọi Tết này là “Tết diệt sâu bọ”. Mẹ tôi thì bảo: “Như một truyền thống rồi, mình theo đạo thì cũng tổ chức và ăn đơn giản. Ðây cũng là dịp để con cháu trong nhà kính nhớ tổ tiên và đoàn tụ, chia sẻ với nhau”.

Bởi ngày Tết này đã duy trì qua nhiều thế hệ, nên với nhiều người, hễ nhắc tới dịp mùng 5.5 là ký ức sống lại. Anh Ðỗ Văn Linh (25 tuổi, TPHCM) cho biết, Tết Ðoan Ngọ hiện diện trong tâm thức anh gắn với vùng đất Quảng Nam, quê ngoại: “Thông thường, Tết rơi đúng dịp hè. Cứ hè, tôi được gởi về ngoại. Trời xứ Quảng vào hè thì nắng cháy da, trưa, con cháu tập trung hết về nhà ông bà nên xôm tụ lắm, tụi con nít thì mải miết ăn, ăn xong mỗi đứa ôm mấy cái bánh ít rồi chạy đi chơi chong chóng, thả diều dưới trời nắng. Người lớn ngồi ăn uống, nói chuyện tới chiều. Mấy lần, tôi cùng bà vào buổi trưa còn đi hái lá về làm thuốc, đủ thứ lá ngoài hàng rào, lá gai, lá sả, lá chanh...”. Với anh Linh, đó là quãng thời gian dẫu có ngắn ngủi nhưng đẹp. Vì khi lớn lên, Linh ở luôn trong Sài Gòn mà ít về ngoại hoặc thi thoảng có về, lại không đúng dịp Tết này.

Với những người phụ nữ, qua rồi thời trẻ, đến lúc trở thành những người vợ, người mẹ, đích thân tổ chức mâm cơm, bàn tiệc ngày Tết Ðoan Ngọ, hồi ức về thời thanh xuân cũng kéo về. “Hồi đó, mình chỉ phụ mẹ với ông bà thôi, đâu có hiểu ý nghĩa gì. Bây giờ tự tay làm rồi mới biết. Nói tới ngày này là tự nhiên vui lại. Hồi còn ở với nhà mẹ tại Long An, bà hay có thói quen gói bánh, làm đồ ăn gồm hai thức là chay và mặn để phù hợp với khẩu vị từng người”, chị Nguyễn Thị Thanh Nhàn (43 tuổi, Q.11, TPHCM) kể. Lúc này, chị cũng đang chuẩn bị để mừng Tết năm nay…

Vui Tết tránh lãng phí

Không riêng nhà chị Nhàn, cứ hễ Âm lịch dịch chuyển sang tháng 5 là dường như lại nghe đâu đó trong các gia đình kế hoạch mừng Tết. Tuy có nhiều cách tổ chức, mỗi vùng miền, nét ẩm thực lại khác nhau. Người theo các tín ngưỡng dân gian thì lễ bái, cúng; người theo Công giáo thì dọn mâm bánh, tưởng nhớ ông bà, giống như ngày Tết cổ truyền của dân tộc. Ðó cũng là một hình thức hội nhập. Tuy khác nhau là vậy nhưng trong tình hình hiện tại, khi mùa Covid-19 chưa qua đi hẳn, tựu trung lại có thể thấy, phương châm tiết kiệm được đặt lên hàng đầu. Chị Nhàn cho biết, trong gia đình chỉ có 5 người mà ngày này hầu như hàng xóm nhà chị, ai cũng tổ chức thế nên chẳng cần làm cho hoang phí. “Trước Tết, tôi dành thời gian dọn dẹp nhà cửa, rồi hôm đó bày biện đơn giản, gọn gàng”, chị dự tính và nói thêm, một số món ăn, tự tay chị và các con sẽ làm, còn các loại bánh, để tiết kiệm thời gian và công sức, chị đặt chỗ quen.

Cùng quan điểm này, chị Phan Nguyễn Thu Trang (37 tuổi, Bến Tre) cũng cho hay, năm nay gia đình cũng sẽ tổ chức gói ghém: “Nhà tôi có sở thích ăn bánh xèo. Dân Bến Tre hơi bị ghiền món này nghen. Ngoài ra, mấy món bánh ít, bánh ú, hoa quả… thì tôi đặt mua hết, đủ dùng. Phải tiết kiệm và làm sao cho gọn nhẹ. Làm dư thừa, đâm ra hoang phí”. Ở Bến Tre, hiện tại ảnh hưởng của hạn mặn vẫn còn. Thời tiết đang vào mùa mưa nhưng cây cối, hoa màu nhiều nơi do nhiễm nước mặn nên đã chết khô. Nhiều nhà kinh tế bị suy giảm nặng.

Còn anh Nguyễn Văn Nam (25 tuổi, Thanh Hóa) lại cho biết năm nay, mẹ anh cũng bàn bạc với cả nhà tổ chức đơn giản nhất. Chỉ cần có mấy loại thực phẩm chính như bánh đa, rượu cái và hoa quả chưng trên bàn thờ gia tiên là đủ. Còn lại, các thành viên trong nhà sẽ ăn uống ngắn gọn. “Quan trọng là ý nghĩa, trong văn hóa, với người làm nông đây là ngày Tết diệt sâu bọ, diệt những bệnh tật trong người. Còn trong sinh hoạt gia đình, tôi thấy giữa năm, tổ chức bữa ăn lớn hơn một chút rồi kính nhớ ông bà tổ tiên cũng là cái hay. Ngoài đám giỗ hằng năm để nhớ về người đã khuất thì ngày này cũng nhắc mình về cội nguồn”. Ở Thanh Hóa, quê Nam, bánh đa được dùng rất phổ biến.

Ngày nay, khi xã hội thoát dần nền nông nghiệp thuần túy, mừng Tết Ðoan Ngọ, nhiều người cũng quên mất đi ý nghĩa ban sơ của nó, nhất là thế hệ trẻ. Anh Nam nói thêm, anh cũng chẳng để tâm ý nghĩa ban đầu mà cảm thấy việc quy tụ này làm bầu khí gia đình thêm ấm áp, đấy cũng là điều tuyệt vời. Còn chị Ðồng Lan (30 tuổi, Q.2, TPHCM) sống xa quê nhà Quảng Trị nên cũng không giữ được đúng tập tục như hồi còn ở quê: “Năm nay, tôi bàn với ông nhà mua hoa quả và ít loại bánh, làm bữa ăn đặc biệt hơn bình thường một chút là được. Nhớ hồi còn ở quê, cứ tới ngày này là ăn xôi chè thỏa chí, rồi gà, vịt đủ loại. Nhà nào cũng làm. Thiệt vui. Hôm vừa rồi, khi gọi hỏi mẹ, bà cũng bảo năm nay còn tùy tình hình mà tổ chức vì kinh tế gia đình đang khó khăn”.

Trong năm, người Việt mừng trên dưới chục ngày Tết lớn nhỏ. Ngoài Tết Nguyên Ðán cổ truyền, Tết Ðoan Ngọ giữa năm cũng là dịp nhiều người không thể bỏ qua, từ nhiều đời nay. Song gần đây, rảo qua các nơi, có thể thấy hình thức tổ chức khá giản lược và tiết kiệm để phù hợp với tình hình kinh tế hiện nay.

ANH NGUYÊN