Giữ nghề làng mỹ nghệ từ sừng

Từ những nguyên liệu thô ráp, sần sùi, đơn giản… và thậm chí là phần bỏ đi như sừng, móng, xương trâu bò, qua bàn tay khéo cùng sự sáng tạo của những người thợ ở làng nghề mỹ nghệ sừng Hóc Môn (TPHCM) đã trở thành những sản phẩm tinh xảo, đẹp mắt.

Ðiểm đặc biệt của những sản phẩm từ sừng, móng hay xương chính là độ bền chắc cũng như thân thiện với môi trường, ở cả yếu tố tận dụng những nguyên liệu tưởng chừng bỏ đi và sự an toàn sức khỏe, không tạo rác thải với các sản phẩm mang tính ứng dụng.

ÐI TÌM CHỖ ÐỨNG CHO LÀNG SỪNG

Những người thợ theo nghề làm sừng mỹ nghệ ở Hóc Môn có nguồn gốc từ làng chế tác sừng Ðô Hai (Hà Nam). Họ sinh ra, lớn lên và bắt đầu học nghề từ khi còn là những thiếu niên ở làng. Làng sừng Ðô Hai đã trải qua hơn 100 năm thịnh đạt và ở đây cũng là cái nôi đào tạo nên nhiều thợ lành nghề sau này tỏa đi khắp nơi lập nghiệp. Theo những người thợ già xuất thân từ Ðô Hai thì ông tổ nghề của họ là cụ Nguyễn Văn Tấn, người đưa nghề chế tác mỹ nghệ sừng về chỉ dạy cho người trong làng, làm lâu và làm nhiều, riết Ðô Hai hình thành nên làng mỹ nghệ chuyên chế tác từ sừng trâu bò luôn. Thời cực thịnh, làng như một công xưởng lớn, nhộn nhịp suốt ngày đêm. Mỗi nhà có thế mạnh riêng, sự sáng tạo riêng, lưu dấu trên từng sản phẩm. Sau lần di cư năm 1954, khá nhiều hộ dân đã mang theo nghề cha ông vào miền Nam lập nghiệp. Và mảnh đất nhiều người chọn làm bến đỗ thuộc vùng Tân Xuân - Hóc Môn hiện nay. Nơi này cũng từ đó khai sinh những xóm đạo Công giáo, thuộc địa bàn giáo xứ Trung Mỹ Tây. Những người thợ thuộc thế hệ đầu tiên ở đây đã bám nghề trong nhiều năm với các sản phẩm mỹ nghệ trang trí là chính, song theo thời gian, các xưởng này dần mai một vì thế hệ sau ít người kế thừa nghề của ông bà, cha mẹ. Vậy là tưởng như đã mai một. May thay, vào những năm 90 của thế kỷ trước, lại có một làn sóng người di cư mới cũng từ làng nghề sừng đất Hà Nam. Khá nhiều hộ cũng chọn vùng Hóc Môn định cư, và đây chính là những người tiếp tục gầy dựng, duy trì làng nghề sừng cho đến hiện tại.

Như nhiều làng nghề thủ công khác, làng mỹ nghệ sừng trên mảnh đất vùng ven này cũng có thời cực thịnh nhưng cũng đã trải qua không ít năm trầm lắng vì xã hội cũng như thói quen của người mua ít nhiều thay đổi. Có những năm tháng người ta ví von Hóc Môn là “thung lũng sừng ngàn đô” bởi những đơn hàng lớn, giá trị cao liên tiếp đến. Thời hoàng kim, người thợ hàng sừng chỉ cần chăm góp mặt ở các hội chợ triển lãm là sẽ có nhiều khách sỉ, lẻ tìm đến. Ðơn hàng xuất khẩu đi các nước châu Âu cũng đều đặn đến tay các xưởng lớn nhỏ. Ðể sản phẩm được biết đến nhiều hơn và cũng để tăng cơ hội quảng bá với khách nước ngoài, các xưởng mỹ nghệ sừng thường ký gởi hàng ở các siêu thị lớn hoặc mang đi tiếp thị các cửa hàng lưu niệm ở chợ Bến Thành và các gian hàng chuyên đồ thủ công mỹ nghệ ở các khu trung tâm quận 1, quận 3. Nhớ lại ngày đó, anh Ðỗ Thế Vinh (chủ cơ sở Tài Vinh) kể : “Nhu cầu thị trường vài chục năm trước rất lớn và các sản phẩm đa dạng hơn. Dù có thời gian làng nghề loay hoay, khó khăn nhưng các xưởng đã nhanh chóng tìm ra hướng đi mới như đồ trang sức, vật dụng trang trí nội thất…”. Anh Nguyễn Văn Trung (chủ cơ sở Sừng Mỹ Nghệ Hóc Môn) thì lý giải về tình hình hiện tại : “Khách trong nước ít mặn mà và yêu cầu của khách nước ngoài ít nhiều đổi thay, nên có lúc làng nghề ảm đạm, nhiều hộ không trụ nổi phải chuyển đổi nghề khác. Chúng tôi đang tự làm mới mình để không bị bỏ lại..”. Ða dạng là tất yếu, nhưng làm gì đây ? Sau nhiều mày mò, các lô hàng trang sức, hàng gia dụng như đũa, thìa, nĩa, ly, chén... ra đời, và hiện chiếm số lượng lớn trong các đơn hàng xuất đi các thị trường ngoài nước. Chất lượng cũng như tính thẩm mỹ của sản phẩm từ sừng, móng kết hợp với xu hướng chú trọng môi trường đã dần giúp các sản phẩm được quan tâm hơn. “Yếu tố xanh với nguyên liệu tận dụng từ sừng, móng hay xương trâu bò cũng như độ bền đẹp của từng vật dụng nhỏ khiến khách nước ngoài rất thích. Nhờ đó, dù năm qua dịch bệnh khiến khách du lịch sụt giảm nhưng nhiều xưởng vẫn cầm cự được với các đơn hàng xuất ra nước ngoài. Tôi rất hy vọng anh em trong làng nghề phát triển được các kênh bán hàng, quảng bá hiệu quả thông qua internet và mong khách trong nước chú ý đến các loại sản phẩm có tính ứng dụng như lược, thìa, nĩa…”, anh Nguyễn Văn Trung lạc quan.

ÐỘC ÐÁO NÉT RIÊNG SẢN PHẨM TỪ SỪNG

Với nguồn nguyên liệu rẻ tiền, dễ dàng thu mua ở các cơ sở giết mổ trong và ngoài nước, cộng thêm rất nhiều sự kỳ công của người thợ, nhiều vật dụng giá trị đã được ra đời. Theo anh Văn Hải (cơ sở mỹ nghệ sừng Phương Anh) thì : “Loại sừng từ châu Phi giá cao hơn vì có sự khác biệt sau khi thành phẩm, do sừng thường to, dài và có màu trắng đặc trưng, không như màu đen của sừng trâu bò trong nước”. Dẫu vậy, cho dù màu gì thì điều quan trọng là qua bàn tay khéo léo và sự thổi hồn của những người thợ, những nguyên liệu tưởng như chỉ vứt đi đã trờ thành cơm, thành gạo, thành nhà cửa và cuộc sống của bao người. Vì hoàn toàn giữ nguyên trạng màu sắc tự nhiên từ sừng, móng hoặc xương nên đồ mỹ nghệ thuộc dòng này có những tông màu quen thuộc là trắng, kem, đen, nâu, hay vàng. Khối sừng, móng khô cứng được “chinh phục” qua nhiều bước kỹ thuật để rồi như đã “tái sinh” trong một hình hài mới, sắc sảo, mềm mại và huyền ảo. Nét độc đáo của sản phẩm sừng mỹ nghệ còn ở chỗ mỗi chiếc sừng đều khác nhau, không cái nào giống cái nào, người thợ phải tùy theo từng chiếc mà hơ, ép, cắt, uốn, nương theo...., nên mỗi món đều là độc bản. Các công đoạn thực hiện từ chiếc sừng thô sang nguyên liệu làm thành phẩm khá phức tạp. Ðại loại có thể hình dung thế này : sừng mua về sẽ được phơi khoảng một tuần cho khô, sau đó đem luộc trong dầu sôi cho mềm, rồi đưa vào máy ép thủy lực, cán thành những miếng sừng mỏng. Nói thì nhanh nhưng cách làm rất dày công và phải phối hợp nhiều kỹ thuật. Ngày trước, khi chưa có máy ép, người thợ phải dùng vồ gỗ nặng vài chục ký đập cho phẳng, hao tốn rất nhiều công sức. Tiếp đến sẽ là các bước cắt tạo phôi, hơ ép thành khuôn, cắt răng, chà và đánh bóng... Ðể làm hoàn thiện những đồ đơn giản như chiếc lược sừng hay chiếc nĩa thông thường từ móng cũng đã tốn công, làm hàng mỹ nghệ cao cấp càng đòi hỏi nhiều hơn về cả sự tinh tế và mỹ thuật tạo hình. Chẳng hạn để làm hoàn thiện một con trâu hay con rồng bằng sừng phải qua mấy chục công đoạn, từ cưa phôi, mài, đục cho đến uốn nắn, tạo dáng và đục chi tiết sao cho tinh xảo... Anh Nguyễn Văn Trung đúc kết :“Chỉ có tuổi nghề mới giúp người thợ rèn rũa được sự khéo léo, tính sáng tạo, bởi các sản phẩm được làm ra không có khuôn mẫu sẵn mà hoàn toàn xuất phát từ ý tưởng mỗi người”. Nhưng, cũng chính từ độ khó đó mà hàng làm ra gây được sự chú ý với khách hàng khó tính phương Tây. Họ ưa chuộng vì sản phẩm được chế tác tay nhưng đẹp và bền.

Các tác phẩm nổi tiếng của làng là những cặp sừng mỹ nghệ vút cong ngạo nghễ, uy nghi được trưng bày trong những khu du lịch hay trong phòng khách gia đình; hoặc mô phỏng rồng, phượng, 12 con giáp…. với độ độc đáo khó hình dung. Và dù hiện chỉ còn trên mười xưởng mỹ nghệ từ sừng ở Hóc Môn còn giữ nghề, những thanh âm rộn rã hay hình ảnh tất bật của người thợ làng sừng đã thưa vắng đi nhiều, song không thể phủ nhận, những cố gắng của thế hệ đi sau trong những nỗ lực giữ nghề cha ông vẫn đang diễn ra từng ngày. Ðó cũng là một điều độc đáo, giữa Sài Gòn đô hội.

Minh Minh