Hóa giải bí ẩn của người đầu dài

Nhiều hộp sọ thuộc về các xã hội thời trước nền văn minh Inca có hình dạng giống giọt nước, và được cho là kết quả của quá trình can thiệp bắt đầu từ thuở nhỏ.

Cuối thập niên 1920, nhà khảo cổ học Peru Julio Tello tìm thấy hàng trăm hộp sọ hình chóp ở vùng Paracas trên bờ biển phía tây Peru. Hình dạng độc nhất vô nhị của những chiếc sọ này theo thời gian vẫn tiếp tục thu hút nhiều sự chú ý, bao gồm những đồn đoán về nguồn gốc ngoài hành tinh của chúng.

Trong một lần gần đây nhất, Facebook ngày 1.5.2021 xuất hiện một bài viết mô tả chi tiết về sự tồn tại của những hộp sọ hình nón, như thể chúng vừa được phát hiện cách đó 2 tuần. Chủ nhân bài viết cam đoan: “Nhìn này, hãy kiểm tra hốc mắt, đích thực là 100% người ngoài hành tinh”. Bài viết nhận được hơn 500 lượt chia sẻ trong vòng vài tuần. Tờ USA TODAY liên hệ người đăng bài và người này tiết lộ đoạn phim đăng kèm theo do một cậu bé địa phương dùng điện thoại ghi hình và hoàn toàn thật.

Tuy nhiên, bất chấp bề ngoài lạ lùng, đoạn phim về những hộp sọ đó là thật, nhưng đây là sọ người, không liên quan gì đến người ngoài hành tinh như thông tin sai lệch đã được đăng trên Facebook.

Bằng chứng của giai cấp thượng lưu?

Lịch sử cung cấp nhiều ví dụ cho thấy sự can thiệp vĩnh viễn đối với cơ thể người. Trong số những trường hợp nổi tiếng nhất là tục bó chân ở phụ nữ; tục kéo dài cổ ở các bộ tộc Thái Lan, Myanmar; tục kéo dài môi ở người Mursi của Ethiopia. Và tục đầu dài ở Peru cũng không ngoại lệ.

Đặc biệt, hình dạng đầu dài cũng là đặc điểm dễ phân biệt đâu là thành viên thuộc giới tinh hoa của xã hội Nam Mỹ với dân thường, theo kết quả một cuộc nghiên cứu. Hơn 300 năm trước khi đế quốc Inca bành trướng khắp vùng tây nam châu Mỹ, các thành viên của một cộng đồng thiểu số gọi là Collagua đã thực hiện tập tục “nắn đầu”, nhằm tạo ra hình dạng chiếc đầu thuôn dài.

Người Collagua từng sinh sống ở thung lũng Colca ở miền đông nam Peru, nơi họ chăn dắt lạc đà Alpaca và lạc đà không bướu để lấy len. Người Collagua sử dụng những mảnh gỗ bó chặt vào đầu của trẻ sơ sinh để kiểm soát và điều chỉnh quá trình tăng trưởng của phần đầu theo ý muốn. Tập tục này đã bị cấm sau khi thực dân Tây Ban Nha ập đến nơi này vào thế kỷ 16. Người Tây Ban Nha trong quá trình khai phá châu Mỹ cũng ghi chép về sự tồn tại của một bộ tộc khác tên Cavanas ở cùng khu vực trên. Thay vì đặc điểm đầu hình chóp như người Collagua, người Cavanas lại tìm cách nới rộng hộp sọ theo bề ngang và làm phẳng phần bên trên hộp sọ.

Hình dạng đầu dài cũng là đặc điểm dễ phân biệt giới tinh hoa của xã hội Nam Mỹ với dân thường

Xuất phát điểm để trở thành đế quốc

Theo nhà cổ sinh vật học Matthew Velasco của Đại học Cornell (New York, Mỹ), việc “nắn đầu” có lẽ giúp hình thành mối liên kết chặt chẽ giữa các thành phần được xem là tinh hoa của xã hội, nhưng cùng lúc cũng gây nên sự phân cực và khoét sâu tình trạng bất bình đẳng. Báo cáo của chuyên gia Velasco, được công bố trên chuyên san Current Anthropology, đánh dấu lần đầu tiên hình dạng hộp sọ được xem là tiêu chí phân biệt giai cấp trong xã hội Collagua.

Với việc phân tích hình dạng hộp sọ của hơn 200 cá nhân trong vòng 300 năm, đội ngũ nghiên cứu do ông Velasco dẫn đầu phát hiện hình dạng đầu thuôn dài ngày càng liên kết với địa vị xã hội cao. Phân tích hóa học của xương cho thấy phụ nữ Collagua sở hữu đầu được can thiệp nhiều khả năng trải qua chế độ ăn phong phú hơn những người không được “nắn đầu”. Đồng thời, phụ nữ với hộp sọ dài ít bị tổn thương vì những đòn tấn công vật lý hơn so với nhóm có đầu nguyên vẹn, theo trang tin Science News.

Cuộc nghiên cứu cho rằng sự can thiệp về hình dáng hộp sọ trong số những người cầm quyền có lẽ đã mở đường cho quá trình chuyển tiếp từ bộ tộc Collagua sang giai đoạn phát triển của đế quốc Inca. Theo phân tích của chuyên gia Velasco, việc mở rộng quá trình tiêu chuẩn hóa tập tục kéo dài đầu đóng vai trò phổ biến bản sắc đặc trưng và mang đến sự đồng điệu trong số những thành viên ưu tú nhất của xã hội tại vùng cao nguyên trung nam bộ của Mỹ Latinh. Từ đó, các nhóm tinh hoa có khuynh hướng xích gần và liên kết nhau trong giai đoạn bùng nổ xung đột nội bộ một cách gay gắt.

Trong quá trình đấu đá, đế quốc Inca dần dần kiểm soát toàn bộ Peru, cũng như những phần lớn thuộc về Ecuador, Bolivia, Argentina, Chile và một phần nhỏ ở miền tây nam Colombia. Nền văn minh Inca là một trong những đế quốc có bờ cõi rộng lớn nhất trên thế giới khi đạt đỉnh điểm vào thế kỷ 16, trước khi người Tây Ban Nha đến và biến những nơi này thành thuộc địa.

BẠCH LINH