Tú Duyên tên thật là Nguyễn Văn Duyên, sinh ngày 20.12.1912, tại làng Bát Tràng, tỉnh Bắc Ninh, trong một gia đình Nho học và Công giáo.
Ông có năng khiếu vẽ từ nhỏ và rất mê tranh Ðông Hồ, tranh Hàng Trống. Sau khi tốt nghiệp khóa 9 trường Cao đẳng Mỹ thuật Ðông Dương (1933-1938) ngành Hội họa, Tú Duyên có thời gian ngắn làm thợ vẽ ở phố Mới (Hà Nội). Năm 1939, ông vào Sài Gòn, cư ngụ tại số 150 đường Gia Long, làm nghề vẽ báo và vẽ trang trí. Ông có thời gian về Thủ Dầu Một hành nghề vẽ rồi sau đó quay lại Sài Gòn.
.jpg) |
| Một bức tranh ngựa của Tú Duyên tại Nhà Truyền thống TGP TPHCM |
Năm 1942, họa sĩ bắt đầu sáng tạo đường lối riêng gọi là “Thủ ấn họa” nhờ say mê nghiên cứu tranh dân gian Ðông Hồ và Hàng Trống qua những bản in khắc gỗ. Ngành in khắc gỗ ở nước ta đã có từ thời Lý (1190). Tại Trung Hoa và Nhật Bản ngành này còn xưa hơn nữa. Loại hình mỹ thuật này chia làm 3 loại:
1. Dùng nhiều bản gỗ, mỗi màu một bản dương (lồi) như tranh Ðông Hồ.
2. Dùng một bản dương rồi tô màu (tranh Hàng Trống).
3. In toàn sắc đen, 1 bản dương: Kinh, sách (khắc ngược).
Tất cả đều dùng con lăn trên giấy khi đặt lên khuôn đã thoa mực, màu...
Thủ ấn họa chỉ dùng 2 bản khắc gỗ. Bản âm khắc lõm tạo đường nét và phông. Bản dương khắc lồi, thoa màu dành cho hình ảnh.
Nghệ sĩ Thủ ấn họa dùng tay hay dùng cọ thoa màu trên hình đã khắc, sau đó đặt giấy hay lụa lên rồi dùng ngón tay, bàn tay, cạnh bàn tay nhấn nhá trên giấy tùy lực của tay, miết mạnh thì màu ăn đậm, nhấn nhẹ thì màu ăn lạt, tùy hứng mà tạo các mảng màu đậm nhạt... Nghệ sĩ chỉ dùng bàn tay của mình mà không dùng con lăn.
Ưu điểm của Thủ ấn họa là khắc ít bản (2 bản âm dương mà thôi); in được nhiều màu (muốn màu nào, ở đâu trên tranh thì thoa màu đó trên khuôn bản dương); xử lý việc chuyển màu trước trên khuôn như trộn bột điệp làm nền tranh, làm đậm hay làm nhạt... tùy ý tác giả (khác tranh Ðông Hồ in màu thì phải quét thật đều, dùng con lăn, lăn thật đều); linh động dùng tay thay con lăn chà, vuốt, ấn, miết trên mặt giấy khiến giấy ăn màu đậm nhạt khác nhau theo ý tác giả.
Tú Duyên dùng nhiều đề tài từ văn học dân gian như Ả Chức Chàng Ngưu, Trầu Cau, Thầy Ðồ Cóc... đến văn học hàn lâm như Kiều, Chinh Phụ Ngâm, Cung Oán... (riêng với Truyện Kiều, ông có hơn 50 bức tranh). Ngoài ra, nghệ sĩ còn thể hiện cả các nhân vật trong chính sử như Phạm Ngũ Lão, Trần Bình Trọng, Nguyễn Trãi, Nguyễn Phi Khanh, Lê Lợi...
Ngày 10.3.1953, triển lãm tranh Thủ ấn họa đầu tiên ở nhà hát Sài Gòn được mọi người chú ý và đánh giá cao. Họa sĩ Ðông Dương Nguyễn Thịnh Del (khóa 1928-1933) phát biểu: “Thủ ấn họa của Tú Duyên đã tạo nên những bức tranh tuyệt mỹ!”.
Trước năm 1975, “vua dầu hỏa” của Mỹ Rockfeller khi đặt chân đến Sài Gòn đã tới tận nhà Tú Duyên mua 2 bức “Khuyến học” và “Trần Bình Trọng”. Ðây là 2 bức tranh tâm đắc nhất của ông. Tòa đại sứ Cao Miên cũng từng mua 5 bức tranh vẽ Angkorwat của Tú Duyên.
Tranh Tú Duyên có mặt trong các bảo tàng Pháp, Nhật, Mỹ, Malaysia, Philippines... Và hơn 100 bản khắc gỗ được trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật TPHCM.
Họa sĩ từng nhận được huy chương danh dự hội Văn học miền Nam; huy chương vì sự nghiệp Mỹ thuật Việt Nam; huy chương của Hội Mỹ thuật Việt Nam 1997; huy chương vì sự nghiệp văn học, nghệ thuật Việt Nam của Liên hiệp các Hội văn học nghệ thuật Việt Nam 1999.
Ông mất tại Sài Gòn ngày 3.5.2012, thọ 97 tuổi.
LM Giuse Nguyễn Hữu Triết
Trưởng ban Mục vụ Văn hóa TGP.TPHCM
Bình luận