Một tương lai cho tất cả

Theo báo cáo được công bố gần đây của Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên (WWF) và Chương trình Môi trường Liên Hiệp Quốc (UNEP), xung đột với con người là một trong những mối đe dọa lớn nhất đối với sự sinh tồn lâu dài của nhiều loài động vật hoang dã.

Sói săn gia súc ở bang Idaho, Mỹ; voi rừng Việt Nam lang thang tìm thức ăn tại bản làng;hay cá sấu cắn chết người ở Burundi... Xung đột nảy sinh khi người và động vật hoang dã cùng sinh sống trong một khu vực, thường dẫnđến việc người giết động vật đểtự vệ hoặc để trả thù, dẫn đến nguy cơ loài đó có thể bị tuyệt chủng.

Ảnh: Kalyan Varma, WWF

Những loài trước đây từng rất đông đúc…

Báo cáoMột tương lai cho tất cả - Nhu cầu chung sống hài hoà giữa con người và động vật hoang dã được thực hiện bởi 155 chuyên gia từ 40tổ chứccó trụ sở tại 27 quốc gia.Theo đó, xung đột đã khiếnhơn 75% số loài mèo rừng trên thế giới bị sát hại, tình trạng này cũng xảy ra với nhiều loài ăn thịt trên cạn và dưới biển khác như gấu Bắc Cực vàhải cẩu thầy tu Ðịa Trung Hải, hay động vật ăn cỏ lớn như voi.

Bà Margaret Kinnaird, Giám đốc Chương trình Bảo tồn Ðộng vật Hoang dã Toàn cầu của WWF Quốc tếcho biết: “Con người đang chứng kiếnnhững thay đổi khác thường chưa từng có của hành tinh. Quần thể các loài hoang dã trên toàn cầu đã giảm trung bình 68% kể từ năm 1970. Xung đột giữa người và động vật hoang dã, cùng với cácmối đe dọakhác, đã dẫn đếnsự suy giảm đáng kể quần thể các loài mà trước đây từng rất đông đúc, trong khi đó, các loài vốn có quần thể ít ỏi đang bị đẩy đến bờ vựctuyệt chủng.Trừ khi chúng ta hành động khẩn cấp, xu hướng này sẽ ngày càng tồi tệ hơn, gây tổn hại và trong một số trường hợp, gây tác động không thể đảo ngược đối với các hệ sinh thái và đa dạng sinh học”.

Còn theo Giám đốc Chương trình Hệ sinh thái của UNEP Susan Gardner, những gì được ghi nhận, phân tích trong Một tương lai cho tất cả - Nhu cầu chung sống hài hoà giữa con người và động vật hoang dã là hồi chuông cảnh báo về xung đột giữa người và động vật hoang dã, đồng thời kêu gọi các chương trình bảo tồn quốc gia và quốc tế dành sự chú ý cần thiết cho vấn đề này. “Báo cáo kêu gọi sử dụng các biện pháp có thể xác định nguyên nhân sâu xa và tiềm ẩn của xung đột, đồng thời xây dựng những giải pháp có tính hệ thống cùng với các cộng đồng bị ảnh hưởng - những người cần được tham gia một cách tích cực và bình đẳng. Như nhiều ví dụ đã cho thấy việc con người và động vật hoang dã cùng sinh tồn là hoàn toàn khả thi và có thể đạt được”, bà Gardner nhận định.

Xung đột giữa người và động vật hoang dã vừa là vấn đề bảo tồn, vừa là vấn đề nhân đạo và phát triển, ảnh hưởng đến thu nhập của nông dân, người chăn nuôi, đánh bắt truyền thống, và người bản địa, nhất là người nghèo.Mâu thuẫn cũng nảy sinh khi con người và động vật phải chia sẻ chung nguồn nước. Một sự bất bình đẳng xuất hiện khi mà những cộng đồng sống cùng khu vực với các loài hoang dã lại không nhận được sự đền bù nào cho những rủi ro mà sự tồn tại chung này gây ra.

Tại Việt Nam, căng thẳng cũng xảy ra khi con người và động vật hoang dã sống gần nhau, chẳng hạn như những vụ việc liên quan đến voi rừng ở Ðắk Lắk. May mắn là những năm gần đây chưa ghi nhận trường hợp thương vong nào về người nhưng có ít nhất hai trường hợp voi con bị thương do người dân đặt bẫy thú rừng trái phép. Hay như Jun, một chú voi đực 10 tuổi đã bị thương do giẫm vào vào bẫy dây. Sau khi được chữa trị, Jun không thể trở lại lại tự nhiên nên được nuôi dưỡng tại Trung tâm Bảo tồn Voi Ðắk Lắk, cho đến nay đã sáu năm. Trong khi đó, 116,35ha hoa màu, 5 ngôi nhà tạm và hàng trăm cây điều, cao su đã bị voi rừng phá hoại.

Mặc dù có sự liên quan chặt chẽ vớicác Mục tiêu Phát triển Bền vững, xung đột giữa người và động vật hoang dã vẫn không nhận được sự quan tâm đúng mức từ các nhà hoạch định chính sách.

Gấu Bắc cực - ảnh: Richard-Barrett, WWF

Muôn loài mạnh, loài người khỏe

Việc duy trì sự phát triển quần thể của các loài hoang dã và sức khỏe tốt của các hệ sinh thái sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của xã hội, cung cấp thực phẩm và tạo sinh kế cho mọi người. Tuy nhiên, những tác động thảm khốc như thương vong, mất tài sản và sinh kế lại đè nặng lên những cộng đồng phải sống cùng các loài hoang dã, thường là tại các quốc gia đang phát triển có đa dạng sinh học cao. Ðiều này dẫn tới tình trạng tài chính bấp bênh và ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất và tinh thần của các cộng đồng này.

Bà Kinnairdchia sẻ thêm:“Nếu xung đột giữa người và động vật hoang dã không được cộng đồng quốc tế giải quyết thỏa đáng, WWF tin rằng nó sẽ tác động tiêu cực đáng kể đến khả năng đạt được phần lớn Mục tiêu Phát triển Bền vững của các quốc gia.Nếu thế giới muốn đạt được cácmục tiêu nàyvào năm 2030, thìxung đột giữa người và động vật hoang dã phải được đưavào kế hoạch thực hiện. Những mâu thuẫn giữa con người và các loài hoang dã cũng cần làtrọng tâm trong khung chiến lược mới của Công ước về Ða dạng Sinh học”.

Báo cáo của WWF và UNEP cho rằng xung đột giữa người và động vật hoang dã không thể xoá bỏ hoàn toànnhưng có thể được giảm thiểu bằng các phương pháp tiếp cận tổng hợp và được lập kế hoạch quản lý tốt, từ đó giúp đôi bên chung sống hài hòa.

Một chú voi bị thương được Trung tâm Bảo tồn Voi Đắk Lắk theo dõi, chăm sóc - ảnh: TTBT Voi

WWF - Việt Nam đã cùng với Vườn Quốc gia Yok Ðôn và Trung tâm Bảo tồn Voi Ðắk Lắk tiến hành đánh giá Xung đột giữa Người và Voi (HEC) và xây dựng chiến lược quản lý HEC trong năm năm (2021 - 2025). WWF - Việt Nam cũng hỗ trợ thành lập và duy trì hoạt động một nhóm giảm nhẹ xung đột voi - người dựa vào cộng đồng tại buôn Drang Phok, xã Krong Na, huyện Buôn Ðôn. Cán bộ của VQG Yok Ðôn, TTBT Voi Ðắk Lắk và dân làng thuộc bốn trong số các xã bị ảnh hưởng nặng nề nhất đã được đào tạo các kỹ năng giúp giảm thiểu xung đột.

Các điều kiện cần thiết để con người và voi rừng chung sống yên ổn ở Ðắk Lắk có thể được đáp ứng. Tuy nhiên, vẫn có nhiều lo ngại về sự an toàn của các đàn voi do việc mất sinh cảnh sống vẫn tiếp tục diễn ra. Trong khi đó, voi cần một sinh cảnh rộng lớn để sinh sống. Chấm dứt chuyển đổi mục đích sử dụng đất trong hành lang di chuyển của voi và phục hồi các sinh cảnh của chúng là điều kiện thiết yếu để tạo ra một môi trường an toàn hơn cho cả người và voi.

Cách giảm xung đột giữa người và động vật hoang dãnày có thể tạo ra các cơ hội và lợi ích không chỉ cho đa dạng sinh học và các cộng đồng chịu ảnh hưởng, mà còn cho xã hội, giúp phát triển bền vững, sản xuất và nền kinh tế toàn cầu nói chung.

Lan Chi