Nhìn nhận và ứng xử của giáo dân đối với tổ tiên
Muốn hiểu rõ sự nhìn nhận, cách ứng xử của giáo dân đối với tổ tiên, chúng ta cần hiểu quan niệm về cái chết của tín hữu Công giáo. Có thể khẳng định ngay rằng, quan niệm về cái chết của tín hữu không nằm ngoài những tín lý mà Giáo hội quy định.
Ðiều chúng tôi trình bày ở đây là ngoài những tín lý được quy chuẩn từ Giáo hội, tín hữu Công giáo Việt Nam có những quan niệm và những hình thức khác.
Tài liệu điền dã của chúng tôi thu thập được ở vùng đồng bằng Bắc Bộ cho thấy từ nửa cuối thế kỷ XIX, người Công giáo khi qua đời gọi là sinh thì, người hấp hối gọi là rình sinh thì. Chúng tôi nghiêng về lời giải thích của một số bậc cao niên rằng, vì người Công giáo quan niệm chết nơi trần thế, nhưng lại bắt đầu một cuộc sống mới nơi Thiên đàng. Giờ phút chết cũng có nghĩa là thời (thì) điểm khai sinh một cuộc sống mới. Chuông nhà xứ dành cho người chết là chuông sinh thì (cũng gọi là chuông sầu, chuông tử).
 |
Người Công giáo trước hết là người Việt Nam, vì vậy nhiều nội dung tang phục, tang chế... đối với người qua đời là tín hữu Công giáo được thực hành tương tự như người không theo Công giáo. Song về mặt tang lễ thì có nhiều điều khác biệt, thể hiện rõ đặc thù do Công giáo quy định.
Tang lễ của một tín hữu Công giáo có thể trình bày vắn tắt như sau: Khi tín hữu sắp qua đời (hấp hối), linh mục được mời đến làm phép xức dầu bệnh nhân với những nghi thức đã được quy định. Thông thường với người hấp hối, thân nhân hoặc bà con láng giềng tụ tập nhau đọc kinh “Kinh cầu cho những người hấp hối mong sinh thì”. Người qua đời được đặt nằm trên giường, xung quanh có thể rắc hoa tươi. Vào một thời điểm thích hợp, người thân làm lễ tẩn liệm, nhập quan.
Người Công giáo không có quan niệm chết vào giờ lành hay giờ dữ, không chọn ngày, giờ tốt đưa tang; không thiết hồn bạch, làm nhà táng, minh tinh, không có linh xa (kiệu hay xe) đưa rước linh hồn người qua đời. Tuy nhiên, luật buộc trong một số ngày như Chúa nhật, Phục Sinh, các lễ trọng, thứ Tư lễ Tro và Tam nhật Vượt qua không được làm lễ an táng người qua đời, mà phải đổi qua ngày khác.
Khi tín hữu qua đời, người thân phải báo cho linh mục chánh xứ và ban hành giáo, họ đạo. Nhà thờ rung chuông gọi là chuông sầu, chuông tử hay chuông rình sinh thì. Chuông rung nhịp ba buồn tẻ. Ở nhiều xứ đạo Bắc Bộ và Trung Trung Bộ, người qua đời là nam giới, chuông sẽ rung bảy tiếng rời, sau đó rung ba hồi; là nữ giới chuông sẽ rung chín tiếng rời, sau đó rung ba hồi, theo quan niệm dân gian nam thất (7) nữ cửu (9). Người đồng đạo nghe chuông sầu biết người qua đời là nam hay nữ. Khi nghe chuông sầu, tín hữu ngừng việc đang làm hướng về phía nhà thờ đọc Kinh Lạy Cha, tỏ lòng thương tiếc người đồng đạo.
Mỗi họ đạo, hoặc xứ đạo thường có một cỗ đòn đưa táng.
Nhiều xứ đạo tổ chức lễ mồ trong nhà thờ cho tín hữu qua đời. Linh cữu được đặt chính giữa giáp với cung thánh, đầu hướng về cung thánh. Trên quan tài, người ta phủ tấm vải đen, thêu hình thập giá màu trắng.
Tín hữu lỗi đạo phạm tội trọng khi chết không được đưa vào nhà thờ làm lễ mồ, an táng ở góc vườn thánh, nơi được xem là “mảnh đất bị nguyền rủa”. Tín hữu phạm tội nhẹ được đưa vào nhà thờ làm lễ mồ nhưng linh cữu chỉ được quàn ở gian cuối, hình thức tiến hành đơn giản.
Ở họ đạo Tân Ðê (Lưu Phương - Kim Sơn - Ninh Bình) trước 1945, tín hữu lỗi đạo qua
đời xác không được khiêng mà đặt lên xe quệt (xe không có bánh) cho trâu (bò) kéo.
Nghi lễ mồ có từ bao giờ, hiện chưa có tài liệu đích xác. Trong Thư chung gởi bổn đạo địa phận Tây Ðàng Ngoài năm 1903, Ðức Giám mục Phêrô Maria có nhắc đến lễ mồ1. Song theo chúng tôi, nghi lễ này chắc đã có từ trước đó một thời gian dài rồi.
Nghi lễ an táng cho người qua đời được quy định trong cuốn Sách an ủi kẻ liệt. Sách có từ bao giờ, nội dung ra sao, chúng tôi vẫn chưa tìm được văn bản gốc. Trong Thư chung gởi bổn đạo địa phận Tây Ðàng Ngoài đề tháng 12 năm 1895, Ðức Giám mục Phêrô Maria Ðông có nhắc tới sách này, nhưng cho rằng “sách ấy vắn tắt, chỉ chép ít nhiều kinh quen đọc lúc hấp hối, và kể được qua mấy lễ yên ủi kẻ liệt chịu khó chịu chết mà thôi, không dẫn đàng chỉ cách cất xác như phép đạo dạy, cũng không nói đến sự dối trá phải lánh khi làm việc cho kẻ đã qua đời”2. Có lẽ vì vậy mà sau này hàng loạt các Thư chung, các Giám mục của các địa phận quy định khá cụ thể về việc thực hiện lễ mồ, như Thư chung đề ngày 21 tháng 5 năm 1796 của Ðức Giám mục địa phận Ðông, cũng tại địa phận này, Giám mục ra Thư chung vào các năm 1834,1847...
Sau lễ mồ diễn ra ở nhà thờ, người qua đời được đưa đi an táng. Thứ tự thường là: Cờ tang, ba quan viên cầm thánh giá nến cao, trẻ nam, trung nam, bát âm, vòng hoa, linh cữu, thân chủ người qua đời, bổn đạo đưa tiễn. Trên thực tế tùy theo mỗi xứ đạo, mỗi vùng quê mà thứ tự có khác nhau. Song, đám tang người Công giáo qua đời đều có những điểm chung như: Khi đặt linh cữu ở nhà hoặc nhà thờ đều phải để người qua đời nhìn về phía bàn thờ Chúa; khi đưa đám chân người qua đời đi trước. Nghi thức này tựu trung có hai cách giải thích: Hướng về Thánh giá ở phía trước; cách giải thích thứ hai: Người Công giáo chết là về với Chúa (một đi không trở lại). Người Công giáo không có tục “cha đưa mẹ đón” (tiễn bố qua đời đi phía sau, tiễn mẹ qua đời đi giật lùi phía trước linh cữu). Các hình thức khóc lóc, lăn đường, cắt tóc tang... Giáo hội đều cấm ngặt.
Ðối với xứ, họ đạo không có nghĩa địa riêng, gia chủ phải mời linh mục đến làm phép huyệt. Vùng đạo không có tục bốc mộ. Người qua đời được “đào sâu chôn chặt”, mộ có thể được xây kiên cố. Tín hữu qua đời ở xa cơ sở thờ tự có thể được làm nghi lễ đưa xác tại nhà. Linh mục có công với xứ đạo, nếu được phép của giám mục, được an táng trong khuôn viên nhà xứ. Giám mục qua đời được an táng trong cung thánh nhà thờ chánh tòa hoặc một cơ sở tôn giáo khác.
Theo thời gian, dần dần xuất hiện các loại kinh cầu nguyện liên quan đến người qua đời và tôn kính tổ tiên, như: Kinh cầu cho bệnh nhân; Kinh cầu cho người hấp hối (rình sinh thì); Kinh cầu cho người vừa tắt thở (sinh thì); Kinh cầu nguyện lúc tẩn liệm; Kinh cầu cho các linh hồn. Lời văn của các kinh tùy theo việc soạn thảo của Giám mục từng địa phận, nhưng nội dung về cơ bản giống nhau.
(còn tiếp)
PGS.TS Nguyễn Hồng Dương
_________________________________
1. Sđd, tr.424.
2. Sđd, tr.423.
Bình luận