Tết, một bộ phận những người con xa xứ mang trong mình dòng máu phương Bắc, nói giọng Bắc, nhưng ăn Tết ở miền gần tận cùng phương Nam : Cái Sắn - Kiên Giang. Đây được biết đến như là nơi tập trung nhiều bà con Công giáo Bắc di cư năm 1954. Cư ngụ ở vùng đất mới, nhưng những giá trị về văn hóa, lối sống, phong tục, tập quán cổ truyền ở quê nhà vẫn được họ bảo tồn. Đó là nét đặc trưng của cộng đồng Công giáo Bắc di cư trong lòng đất phương Nam.
Ở miền Nam ăn Tết Bắc là một trong những nét đẹp truyền thống mà người Bắc di cư còn lưu giữ cho đến tận ngày nay. Sau khi tới định cư ở vùng đất Nam Bộ, cấu trúc làng xã ở miền Bắc vẫn được thiết lập cho phù hợp với giá trị đạo đức, phong tục tập quán của những người cùng chung quê quán. Vì thế, vào dịp Tết Nguyên Đán cổ truyền của dân tộc, người Bắc vẫn tổ chức ăn mừng theo lễ nghi mà ông bà để lại, đồng thời hòa quyện với niềm tin Kitô giáo.
 |
ẨM THỰC NGÀY TẾT
Những ngày trước Tết độ một hai tuần, không khí nhà nào cũng tất bật, nào dọn dẹp nhà cửa; nào mua hoa, sắm sửa thức ăn cho chu đáo, đúng cốt cách gia đình Bắc. Câu “Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ/ Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh” phần nào đã phác họa nên phong vị Tết của người Bắc. Trong đó, bánh chưng tuyệt nhiên không thể thiếu. Thường thì ngày 27, 28 tháng Chạp, các gia đình đã lục đục gói bánh. Tất nhiên, cũng có lúc người ta chờ đến cận ngày, tùy hoàn cảnh từng nhà : “Cứ 30 là nhà tôi mới làm bánh chưng. Ngày này, con cái ở xa cũng đã về đủ. Cả nhà từ bà nội tới con cháu đều ngồi quây quần bên nhau gói bánh. Vừa hỏi han chuyện trò. Cũng là cách giữ nếp truyền thống của gia đình”, bà Trần Thị Hoa (Kinh F - GP Long Xuyên) thổ lộ. Cùng nhau ngồi canh nồi bánh chưng bên bếp lửa cũng là một sinh hoạt cộng đồng, một nét văn hóa trong đời sống của người Bắc, dù ở quê hay đã tha hương. Hương vị Tết sẽ không trọn vẹn nếu thiếu món dưa hành ăn kèm với bánh chưng. Dưa hành phải được muối trước để tới Tết ăn mới đủ độ chua. Những ngày này, trong ngăn chạn bếp của gia đình nào cũng để sẵn hũ dưa hành. Khách khứa đến là có thể sắp lên dùng liền. Thịt gà lá chanh, xôi gấc cũng là hai món ăn không thể thiếu trong những ngày Tết cổ truyền của người Bắc. Màu đỏ của xôi gấc tượng trưng cho sự may mắn, sung túc nên nhà nào cũng có. Người Bắc có thói quen dùng đồ nguội như giò thủ, thịt đông, nem rán…, dù miền Nam mùa Xuân đôi khi rực nắng, không co ro sót lạnh từ mùa Đông vắt ngang qua Tết như ở quê cũ.
Năm mới, nhà nhà đều mong muốn tiễn cái cũ đi, đón cái mới, cái may mắn đến nên tục chưng cây cảnh trong nhà dịp Tết cũng được coi trọng. Hoa vạn thọ, trạng nguyên, đỗ quyên, cát tường, quất cảnh… thường được người Bắc mua về chưng. Anh Đỗ Đức Mạnh (Tân Hiệp - Kiên Giang) chia sẻ : “Tết năm nào nhà tôi cũng chưng hai ba chậu quất. Cây quất quả vàng xum xuê, lá xanh tươi tốt tượng trưng cho sự trù phú, được mùa nên chưng trong nhà nhằm gia tăng tiền tài và vận may cho các thành viên trong gia đình. Ngoài ra, chưng quất Tết cũng là cách thấy gần… miền Bắc hơn…”. Phòng khách của gia đình người Bắc luôn luôn có ấm trà, mứt bánh để sẵn trong quả vuông, quả tròn tạo cảm giác ngọt ngào, vuông vức tròn trịa trong năm mới. Đây cũng là cách thể hiện sự sung túc ấm cúng của chủ nhà đối với khách viếng thăm đầu năm. Để gợi nhớ hương vị quê nhà, một vài gia đình người Bắc còn cắm tượng trưng thêm nhành hoa đào, điểm xuyết thêm tràng pháo giả, vài tấm thiệp, bao lì xì đỏ thắm, như một cách để gợi cho con cháu về gốc gác quê cha đất tổ của mình.
 |
NGHI LỄ ĐẦU XUÂN
Những ngày đầu định cư trên vùng đất mới, song song với việc dựng nhà chăm lo cuộc sống, những người Bắc Công giáo di cư còn nhiệt thành xây dựng nhà thờ. Chính vì thế, đời sống của họ gắn liền với các lễ nghi tôn giáo. Sự hòa hợp giữa đức tin và những nét văn hóa tốt đẹp của dân tộc thể hiện trong lối sống, nếp ăn nếp ở của cộng đồng giáo xứ. Vậy nên, việc ăn Tết cổ truyền cũng luôn hòa quyện với niềm tin Kitô giáo.
Những ngày cận Tết, không khí gia đình nào cũng xôm tụ, con cháu rời quê hương lập nghiệp tất tả trở về ăn cái Tết đoàn viên sum vầy cùng bà con dòng tộc. Công việc đồng áng cũng đã được người dân thu vén cho ổn thỏa để thảnh thơi họp mặt đón Tết. Ba mươi tháng Chạp, khi con đàn cháu đống đã tề tựu đầy đủ đông vui, cũng là lúc họ chia nhau lau chùi bàn thờ sạch sẽ, trang hoàng đẹp đẽ, bày biện hoa tươi cho tươm tất, thể hiện thái độ cung kính đối với Thiên Chúa và ông bà tổ tiên. Sau đó cùng nhau ra quét dọn mồ mả ông bà. “Đây là một truyền thống ý nghĩa theo tôi cần phải được lưu giữ để con cháu dù đi đâu, làm gì thì tổ tiên nguồn cội của mình cũng không được phép quên”, bà Nguyễn Thị Liên (Gx Long Bình - Kinh G2) trầm tư nói. Đến tối, nhà nhà háo hức rủ nhau đi lễ Giao thừa. Thánh lễ diễn ra trong bầu khí ấm cúng nghĩa tình. Bà con dâng lên Chúa lời tạ ơn một năm cũ bình an đã qua và cầu xin những điều tốt đẹp trong năm mới. Sau đó, mọi người trở về nhà ăn bữa cơm thân mật, cùng đón thời khắc qua mùa với tâm trạng tươi vui hoan hỉ. Một vài gia đình người Bắc còn giữ tục lệ rẩy nước phép quanh nhà đêm Giao thừa để xua đuổi ma quỷ và điều xui xẻo đi, đón một năm mới nhiều may mắn và tấn tới.
 |
Bên cạnh tục lệ “Mùng Một tết cha, mùng Hai tết mẹ, mùng Ba tết thầy” như bao người Việt Nam khác, ở những xóm đạo có đông người Bắc cư ngụ vẫn còn thói quen tham dự thánh lễ ba ngày đầu năm ở nhà thờ với ý nguyện cho từng ngày. Mùng Một cầu bình an, mùng Hai kính nhớ ông bà tổ tiên, mùng Ba cầu nguyện thánh hóa xin cho công ăn việc làm trong năm mới được tốt đẹp. Việc hái lộc Thánh đầu năm của người Công giáo, có lẽ xuất phát từ các xứ đạo miền Bắc, cố nhiên vẫn được duy trì. Đó là những câu Lời Chúa hay các giáo huấn của Giáo hội, kim chỉ nam giúp mọi người sống đúng theo tinh thần Tin Mừng trong suốt một năm.
Theo truyền thống của gia đình người Bắc, sáng sớm mùng Một Tết, sau khi tham dự thánh lễ đầu năm, mọi người từ người lớn đến trẻ con xúng xính quần là áo lượt đến nhà nội làm lễ trước bàn thờ gia tiên, dâng lời kinh kính nhớ ông bà, những người quá cố. Sau đó, con cháu đến vái và chúc tuổi ông bà cha mẹ. Cụ Đặng Văn Hòa (Gx Thánh Gia - Kinh Thầy Ký) xác nhận : “Tục lệ này đã được duy trì từ ông bà cụ nhà tôi, rất tự hào vì đây là một nét đẹp của ngày Tết mà tôi muốn con cháu phát huy, nếu không duy trì thì tục lệ này sẽ dần bị mai một”. Đáp lại, con cháu được mừng tuổi với những bao lì xì đỏ rực, làm ngời lên niềm hạnh phúc nơi con trẻ. Người lớn cũng tranh thủ viếng thăm nhà bà con hàng xóm, gởi đến nhau lời chúc tụng đầy ý nghĩa trong năm mới, uống ngụm trà ăn miếng mứt tâm tình, thắt chặt thêm tình cảm làng xóm láng giềng. Qua mùng Hai lại lễ Tết nhà ngoại, mùng Ba lễ Tết thầy cô. Ai cũng tranh thủ đi thăm nhau, nán lại uống chút rượu chúc mừng nhau, tạo niềm vui thấm thía và ý nghĩa.
*
Thích ứng và bảo tồn nét văn hóa riêng của quê hương mình là một sự nỗ lực không ngừng nghỉ của cộng đồng Công giáo Bắc di cư khi đến cư ngụ trong lòng đất phương Nam. Hòa chung cùng với niềm vui đón Tết cổ truyền của dân tộc, bộ phận người Bắc nơi vùng Cái Sắn vẫn giữ cho mình phong tục ăn Tết của quê hương Bắc Bộ. Thân tình trong mối quan hệ họ hàng, làng xóm và nhất là cùng chung cơ sở niềm tin tôn giáo, họ biến ngày Tết thành ngày vui liên đới, nhưng vẫn giữ đủ lễ độ và trọn ân tình.
NGỌC LAN
Bình luận