Lên Tây Bắc đón Tết với người H'Mông

Gió lạnh tràn về, mùa đông tràn ngập các bản làng. Khắp các sườn đồi, hoa mận nở trắng muốt; trên những nhành đào, sương nặng trĩu xuống từng hạt, lớm chớm lá non và chồi hoa đơm nảy…, đó cũng là lúc báo hiệu một cái Tết của người H’Mông đã gần kề.

Người H’Mông vốn quen với nhịp sống yên bình trên núi, bản làng mà họ cư trú thường nằm ở độ cao từ 800 đến 1.500m so với mực nước biển, cheo leo trên các vách đá hoặc ẩn mình trong màn sương mù dày đặc, trắng xóa dưới thung lũng. Xuân về mang theo những đợt mưa phùn, vương trên cỏ cây, hoa lá khiến mặt đường vào bản lầy lội, trơn trượt, khó đi hơn. Những năm gần đây, dù ô tô đã có thể len lỏi vào nhưng đó vẫn là một hành trình gian nan, vất vả, “đầu đội mây, chân lún… lầy”.

Có lẽ, do tập quán định cư không tập trung nên người H’Mông mỗi vùng có thời gian ăn Tết khác nhau, nhưng đa số diễn ra vào tháng Chạp Âm lịch. Họ không đón Giao thừa nhưng quan niệm lấy tiếng gà gáy đầu tiên của buổi sáng ngày được chọn là Tết làm mốc đánh dấu bắt đầu năm mới. Chúng tôi đã có dịp được tận hưởng một cái Tết của đồng bào đúng nghĩa khi tình cờ lên thăm vùng Phù Yên, tỉnh Sơn La sau Giáng Sinh 2016, nơi có trên 1.000 tín hữu Công giáo sinh sống trong nhiều bản làng khác nhau. Họ đều là những người di cư từ Yên Bái sang tìm đất trồng trọt cách đây đã 40, 50 năm.

Khác với nhiều nơi, bà con H’Mông ở Phù Yên chọn Tết Dương Lịch làm Tết lớn nhất trong năm. Đó là dịp dân bản nghỉ làm, vui chơi tận hưởng thành quả lao động sau vụ mùa vất vả vừa thu hoạch. Người già đi thăm họ hàng, bè bạn; nam thanh nữ tú thì hò hẹn múa hát, nếu chưa vợ chưa chồng sẽ là lúc tìm cho mình ý trung nhân để có đôi có bạn, như con chim làm tổ ngoài rặng núi luôn có cặp tỉ tê, làm lụng... Tết cũng là dịp mọi người được ăn ngon, mặc đẹp, những thứ mà ngày thường dường như là điều xa xỉ. Cũng như dưới miền xuôi, bà con sắc tộc miền cao ăn Tết từ ngày 30 đến ngày mùng 3. Gia đình khá giả hơn có thể vui Tết thêm nhiều ngày sau đó. Có một điều đáng lưu ý là người H’Mông rất coi trọng phần lễ trong ngày Tết. Họ dán giấy lên các công cụ lao động như dao, cuốc, xẻng… rồi đưa lên bàn thờ để “tạ” và cho chúng được “nghỉ ngơi”, cúng xin năm mới được mùa, cúng xin trời đất cho con sâu bỏ chạy khỏi lúa, cho con chuột đừng phá nương...

Trong mâm cỗ ngày Tết cũng có nhiều chuyện đáng bàn. Thứ đầu tiên phải kể đến là bánh dày, một món ăn “bất di bất dịch”. Giống người Kinh có bánh chưng, bánh tét tượng trưng cho trời đất, thì người H’Mông coi bánh dày là biểu tượng của mặt trăng, mặt trời, hiện thân cho sự sinh sôi nảy nở, ngọn nguồn cho sự tồn tại của vạn vật. Bánh dày thường chế biến bằng gạo nương thơm lừng, lựa chọn cẩn thận, đem nấu chín rồi đổ ra cối gỗ và giã ngay khi còn nóng. Thường thanh niên khỏe mạnh đảm nhận việc giã gạo, để phụ nữ nặn thành những chiếc bánh trắng muốt, dẻo quánh. Bánh dùng để ăn dần nhưng cũng là phần quà gia chủ dành tặng khi có bạn quý đến thăm chúc Tết. Bánh dày của người H'Mông để được rất lâu, khi ăn cắt nhỏ rồi chiên hoặc nướng trên bếp than hồng. Miếng bánh nở tung, thơm lừng, kích thích vị giác cả những người vốn khó tính nhất. Thứ đến là thịt, mâm cỗ gần như chỉ toàn thịt : thịt gà, thịt lợn, sang hơn nữa thì thịt dê. Thịt thường do gia đình tự nuôi lấy, ai không nuôi cũng tranh thủ đi xuống đồng bằng mua ít ký gọi là… Sau vài ngày chán chê thịt thà thì rau sẽ xuất hiện trong bữa cơm, thường là rau cải Mèo, loại rau vụ đông vãi quanh nhà, tự nảy mầm, tự mọc. Sở dĩ bà con vùng này ăn rau sau vì tin rằng nếu ăn rau trong ngày Tết thì cả năm sẽ khó khăn, thiếu thốn... Cuối cùng, sẽ là thiếu sót khi kể về mâm cỗ người rẻo cao mà không nói tới loại rượu được lên men từ bắp hay hạt lúa trồng trên nương cao. Người H’Mông uống rượu khá nhiều, có lẽ để chống lại cái lạnh những ngày đông giá rét. Chén rượu rót ra, mời nhiệt tình nhưng không bắt ép người uống. Do đó, tiếng nói cười cứ vậy vang lên không ngớt.

Ngoài ăn, còn một “món” không thể thiếu trong dịp Tết của họ là các trò vui chơi truyền thống như tu lu (đánh cù), ném pao, đẩy gậy… hay thưởng thức điệu múa khèn độc đáo. Thổi khèn là một trong những cách để các chàng trai thu hút ánh mắt của cô gái mà mình thích. Tiếng khèn H'Mông ma mị, điệu thổi khèn của những chàng trai H’Mông thiết tha, gọi mời… Tết còn là dịp để mọi người, nhất là phụ nữ và trẻ em xúng xính váy áo đi chơi. Những bộ đồ được họ tự may lấy từ nhiều tháng trước. Dưới tán mận, tán mơ đang trổ hoa trắng muốt, bạt ngàn trời biếc non xanh, những chiếc váy áo vốn sặc sỡ sắc màu, với họa tiết xinh xắn nay càng trở nên nổi bật bởi tiếng đồng bạc, đồng xu kim loại đính kèm trên đó kêu leng keng, vang vọng. Nổi bật như hoa của đất trời bung nở đón Xuân.

Trời về chiều, sương mù bồng bềnh sà xuống những nếp nhà, mọi người cùng nhau quây quần lại bên đống lửa lớn. Cái lạnh của núi rừng về đêm ngấm vào da thịt nhưng dường như không ngăn được bà con tiếp tục cuộc vui. Họ ngồi sát lại bên nhau, lắng nghe tiếng khèn, điệu hát, những cái nắm tay thật chặt như để chúc nhau bước sang một năm mới nhiều niềm vui và cùng đong đầy hạnh phúc! Lữ khách Sài Gòn lên bản cũng túy lúy say : say vì thú vị, say vì quá vui, nhất là say vì rượu bắp trồng nương hòa quyện với tiếng khèn mộng ảo len lỏi vào người, nồng ấm. Tết miền cao !

PHÚ THỊNH