Nghệ thuật và thị trường

Việc cổ phần hóa hãng phim truyện Việt Nam giờ đây đã trở nên ồn ào. Cổ đông lớn là một công ty vận tải đường thủy cũng nổi tiếng không kém bởi đã dám đầu tư vào một lĩnh vực vốn dĩ không phải sở trường của mình. Ngày 21.9.2017, cuộc họp giữa đại diện của chính phủ và các bên đã đi đến kết luận phải rà soát lại toàn bộ quá trình cổ phần hóa, cho dù đại diện Bộ Văn hóa - Thể thao - Du lịch và cổ đông chiến lược đều khẳng định rằng việc mua bán này hoàn toàn đúng theo quy trình và các điều kiện quy định của luật pháp hiện hành. Vấn đề đặt ra là, đã đúng quy trình sao lại gây bức xúc và phải thanh tra lại toàn bộ? Việc này cũng cho thấy điều mà chúng ta vẫn hay gọi là đúng lộ trình, đúng quy hoạch, đúng luật pháp trong trường hợp trên đây xem ra vẫn chưa thực sự thuyết phục.

Sự phản ứng của giới nghệ sĩ cũng rất quyết liệt, từ truyền thông cho đến các trang mạng cá nhân. Nhiều người đã khóc thực sự chứ không phải họ đang diễn. Bức xúc của họ tập trung vào hai điều: danh dự và sự ứng xử. Về danh dự, họ cho rằng với truyền thống 60 năm của hãng và nhiều thành tích từ thời kỳ vàng son của quá khứ, không thể định giá thương hiệu của họ bằng 0 đồng. Tuy nhiên có ý kiến lại cho rằng chưa có tiền lệ hay quy định pháp luật cho việc định giá trị thương hiệu một hãng phim chỉ dựa vào âm vang quá khứ, nhất là trong thời gian gần đây, có những bộ phim được Nhà nước đầu tới vài chục tỷ mà không có người xem. Một bên tư duy theo phong cách văn hóa, tính đến các ý nghĩa phi vật thể, còn bên kia định giá theo quy luật thị trường - tức cái gì có giá, được thị hiếu công chúng đón nhận thì nó có giá trị. Xem ra bên nào cũng có lý, có thể cần phải nghiên cứu những quy định cụ thể cho trường hợp này. Về ứng xử, giới nghệ sĩ cần một sự trân trọng đối với nghề nghiệp của họ từ phía chủ đầu tư cũng như đơn vị chủ quản. Chẳng hạn họ cho rằng không thể trả họ với đồng lương quá rẻ mạt sau cổ phần hóa, hay định giá toàn bộ tài sản của hãng không bằng một căn nhà cao cấp.

Có lẽ, điều dư luận và nghệ sĩ quan tâm là động cơ sau cổ phần hóa của chủ đầu tư là gì? Chắc chắn với tư duy kinh tế, người ta đã nhìn thấy cơ hội lợi nhuận sau khi mua cổ đông của hãng phim. Nhưng lợi nhuận ấy là gì, nhất khi chủ đầu tư không phải dân chuyên nghiệp về điện ảnh ? Hiện nay, có ý kiến lo ngại cho việc cổ phần hóa này sẽ dẫn đến lách luật và lạm dụng diện tích đất 5000 m² ở vị trí đắc địa nhất thủ đô, mà quên đi rằng mình đang là cổ đông của môn nghệ thuật thứ bảy. Dù vậy, với sự vào cuộc của báo chí, phản ứng của nghệ sĩ và ngành chức năng, có thể cơ hội sử dụng đất “kim cương” này đang xa dần tầm tay của những người muốn kinh doanh nó.

Câu chuyện còn nói tới một ý nghĩa lớn lao khác là mối quan hệ giữa nghệ thuật và thị trường. Nếu nghệ thuật không thoát ra cơ chế của vòng tay bao cấp, đến với công chúng, thì cũng sẽ có ngày phải giải thể vì các sản phẩm thiếu đi sức sống và nguồn thu. Nhưng nếu quá thiên về thị trường mà bỏ bê nghệ thuật cũng dẫn đến cảnh nhạt nhẽo thiếu sáng tạo, thui chột tài năng, thậm chí có thể dẫn đến lạm dụng nghệ thuật để tư lợi cho một vài cá nhân nào đó.

Ngô Quốc Đông