Ðối với các chuyên gia về bệnh truyền nhiễm của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), họ không bao giờ hết việc để làm, và việc thường trực gần đây nhất là theo dõi diễn biến của các siêu vi cụ thể.
Trong khi các mối đe dọa tức thời đến từ SARS-CoV-2 dường như chuẩn bị biến mất sau 3 năm kể từ khi xuất hiện ở Vũ Hán (Trung Quốc), các nhà dịch tễ học luôn trong tình trạng cảnh giác cao độ trước sự xuất hiện của dòng siêu vi có thể gây nên đại dịch kế tiếp.
 |
| Ve truyền bệnh CCHF |
Từ năm 2017, WHO đã duy trì danh sách “các mầm bệnh ưu tiên”, bao gồm những căn bệnh có thể mang đến mối đe dọa thảm khốc cho loài người. Đa số siêu vi gây bệnh đều cần sự nghiên cứu sâu sát hơn nhằm đảm bảo rằng con người luôn trong tư thế sẵn sàng đối phó khi dịch bệnh bắt đầu lây lan. Danh sách, được các chính phủ và những tổ chức y tế cộng đồng dựa vào để lên kế hoạch hành động, sẽ sớm được điều chỉnh một lần nữa sau khi WHO tổ chức cuộc thảo luận với sự tham gia của 300 nhà khoa học hồi tháng 11 năm ngoái. Đây là hội nghị nhằm phân tích mối đe dọa đến từ 25 dòng siêu vi và vi khuẩn, với mục tiêu sắp xếp lại thứ tự ưu tiên trên danh sách, theo trang who.int.
 |
|
Muỗi Aedes lan truyền siêu vi Zika
|
Thời điểm đó, bác sĩ Michael Ryan, Giám đốc điều hành Chương trình Y tế Khẩn cấp của WHO, nhấn mạnh việc tập trung sự chú ý vào các mầm bệnh và họ siêu vi cho nỗ lực nghiên cứu và phát triển, những biện pháp đối phó đóng vai trò cần thiết cho nỗ lực ứng phó nhanh và hiệu quả một khi dịch bệnh trỗi dậy. “Không có các khoản đầu tư đáng kể vào lĩnh vực nghiên cứu và phát triển trước khi xảy ra đại dịch Covid-19, nhân loại đã không thể điều chế những dòng vắc xin hiệu quả trong thời gian kỷ lục đến thế”, báo The Independent UK dẫn lời bác sĩ Ryan nhận định.
 |
| Lạc đà truyền bệnh MERS |
Sau đây là danh sách của WHO:
Sốt xuất huyết Crimea-Congo
Sốt xuất huyết Crimea-Congo (CCHF) là bệnh đặc hữu ở châu Phi, vùng Balkan, Trung Đông và châu Á. Căn bệnh này thường lây lan khi bọ ve nhiễm bệnh cắn người hoặc con người tiếp xúc gia súc mắc bệnh.
Một khi mắc bệnh CCHF, tình trạng của bệnh nhân có thể xấu đi nhanh chóng, với các cơ quan nội tạng, tuần hoàn máu bị tổn hại và gây xuất huyết nghiêm trọng. Xác suất tử vong vì căn bệnh này dao động từ 10 đến 40%. Hiện có vắc xin được Bulgaria cấp giấy phép lưu hành, nhưng chưa từng được các nước khác thông qua.
Ebola và Marburg
Dơi và linh trưởng có thể mang theo cả hai căn bệnh này, vốn thuộc họ siêu vi Filo và cũng có thể gây sốt xuất huyết. Một khi mắc bệnh, một người có thể lây siêu vi cho người khác thông qua dịch cơ thể, hoặc tiếp xúc trực tiếp, hoặc đến từ việc chạm vào những bề mặt siêu vi bám lên vì không khử trùng đầy đủ.
Thông thường tỷ lệ tử vong khi mắc hai căn bệnh này là 50%, các đợt bùng dịch trước đây, nguy cơ bệnh nhân qua đời dao động từ 25 đến 90%. Guinea và CHDC Congo từng sử dụng vắc xin phòng siêu vi Ebola, nhưng dòng vắc xin này không được các nơi khác phê chuẩn.
Sốt Lassa
Là bệnh đặc hữu ở Tây Phi, sốt Lassa lây lan thông qua chất bài tiết của chuột. Người mắc siêu vi có thể lây cho người khác thông qua chất bài tiết của chính mình, hoặc qua đường máu, hoặc quan hệ tình dục.
Sốt Lassa đặc biệt nguy hiểm cho thai phụ trong 3 tháng cuối của thai kỳ, và có thể khiến bệnh nhân điếc vĩnh viễn. Tỷ lệ tử vong do căn bệnh này luôn dưới mức 1%, nhưng vẫn có thể tăng lên 15% trong những trường hợp bệnh nặng đến mức phải nhập viện. Các bác sĩ có thể dùng thuốc để điều trị sốt Lassa, nhưng đến nay vẫn chưa có vắc xin phòng ngừa.
MERS
Tên đầy đủ là Hội chứng Hô hấp Trung Đông và do siêu vi MERS-CoV gây ra, căn bệnh này gây nhiễm trùng nặng ở đường hô hấp. MERS xuất phát từ Trung Đông và lạc đà là động vật mang mầm bệnh. Khi truyền cho người, siêu vi có thể tiếp tục lây lan qua tiếp xúc gần giữa người bệnh và người khác.
Tỷ lệ tử vong của căn bệnh này có thể lên đến 35%. Kể từ năm 2012 đến nay, MERS được phát hiện ở 27 quốc gia, nhưng hiện vẫn chưa có vắc xin phòng ngừa.
Siêu vi Nipah
Căn bệnh này tái phát ở châu Á và dơi ăn quả là động vật mang theo mầm bệnh, cũng như các loài động vật nuôi ở nhà khác, từ heo, ngựa, chó, mèo. Con người có thể nhiễm siêu vi Nipah nếu tiếp xúc gần động vật mang mầm bệnh, và lây từ người sang người. Siêu vi có thể gây tỷ lệ tử vong từ 40 đến 70% và hiện không có vắc xin.
Sốt Thung lũng Rift
Đây là căn bệnh đến từ muỗi chích và lây cho người cũng như gia súc, bao gồm cừu, bò, dê, trâu, lạc đà. Sốt Thung lũng Rift lan từ châu Phi sang Ả Rập Xê Út và Yemen. Dù tỷ lệ tử vong dưới 1% và đa số người bệnh chỉ thể hiện triệu chứng nhẹ, khoảng 8-10% số bệnh nhân chuyển sang diễn tiến nặng, gây tổn thương mắt, viêm não và sốt xuất huyết. Có một dòng vắc xin được điều chế để phòng ngừa, nhưng vẫn chưa được nơi nào cấp phép.
Siêu vi Zika
Zika là bệnh do muỗi cắn, từ đó có thể lây lan qua đường máu hoặc quan hệ tình dục. Zika ít khi gây tử vong, nhưng lại là nguồn cơn của tình trạng dị tật nghiêm trọng ở thai nhi, từ đó làm sẩy thai hoặc đẻ non. Trẻ sinh ra từ mẹ mắc siêu vi Zika có thể dẫn đến tật đầu nhỏ. Brazil là nước bị ảnh hưởng nặng nề nhất từ dịch Zika, với khoảng 4.000 ca trẻ sơ sinh bị tật đầu nhỏ, trong số này 49 ca tử vong tính đến tháng 1.2016. Hiện vẫn chưa có vắc xin phòng ngừa.
“Bệnh X”
Một hàng của danh sách luôn được để trống phòng ngừa đại dịch tương lai, như trong trường hợp bệnh Covid-19 gieo rắc tang tóc trên toàn cầu từ mùa xuân 2020.
ĐỊNH NGUYỄN
Bình luận