Trở về tương lai

(1) Bởi vì tương lai là một sự trở về, tìm về. Không phải “tìm lại”, vì “tìm lại” nghĩa là còn loay hoay chưa biết tìm được hay không. Còn TÌM VỀ là biết chắc chắn, để khám phá chiều sâu của dòng chảy ngầm trong lịch sử. Và, để tương lai không hóa thành ảo vọng.

Một trong những sự tìm về, là cuộc tọa đàm về Linh mục Gioakim Đặng Đức Tuấn (1806-1874) quê ở Bồng Sơn (Bình Định), mà tôi có dịp tham dự vào hạ tuần tháng 9 vừa qua tại Chủng viện Qui Nhơn.

(2) Sao gọi đây là một sự tìm về rất đáng chú ý? Linh mục Gioakim sống dưới thời vua Tự Đức, vì đau xót trước Hội Thánh bị lâm nạn, đất nước bị Tây xâm lăng, nên ngài đã dâng vua hai bản điều trần Hoành mao hiến bình Tây sách (橫 茅 獻 平西 策, tạm dịch: Hàn sĩ (sống ở nhà tranh) mạo muội hiến kế sách bình ổn giặc Tây), Minh Đạo bình Tây sách (明道 平西 策: kế sách bình Tây và làm sáng danh Đạo Chúa). Bản điều trần của ngài (năm 1861) đi trước hai năm so với bản điều trần của nhân sĩ Phaolô Nguyễn Trường Tộ (1863).

Linh mục Gioakim dâng kế sách cho triều đình Đại Nam về cách dựng xây đất nước, gồm cả dựng xây binh lực, học hỏi và rèn tập công nghệ võ khí từ phương Tây để chống lại “mọi Tây” (chữ dùng của linh mục Tuấn); song hành với sứ mệnh làm sáng danh đạo Chúa, sáng danh những tín hữu Công giáo giữa muôn trùng oan ức.

“Nếu bọn giặc nói vì Đạo (Công giáo) mà sang, thì hành động của chúng thật hết sức vô đạo. Trước cứ đem lý, đem Đạo này ra cật vấn chúng nó để phanh phui lòng xấu hổ, vô liêm sỉ của chúng, kế đó đưa người có Đạo để chống trả, để chế ngự thói ngang tàng bạo ngược của chúng” - trích trong bản điều trần gửi vua Tự Đức.

Diễn giải cho nhà vua hiểu vì sao người Công giáo trung kiên giữ Đạo, trong Minh Đạo bình Tây sách, ghi: “không chịu bỏ Đạo, vì là đạo thật của Đấng chủ tể muôn vật, chứ không phải vì lũ giặc nước Phú Lang Sa (Pháp)”.

(3) Vua Tự Đức lấy làm trọng nể, cử linh mục Gioakim Tuấn tham gia phái đoàn nghị hòa cùng hai vị đại quan Phan Thanh Giản (chánh sứ), Lâm Duy Hiệp (phó sứ) đi vô Gia Định (1862).

Quan niệm của linh mục Gioakim rất minh bạch, sắc bén trước Pháp:

“Từng nghe lấy nghĩa lý Đức hạnh ra giảng đạo, chưa từng nghe dùng gươm dao, tàu thuyền súng đạn ra giảng đạo bao giờ! Xin hỏi quý quốc hành động như thế là theo loại Đạo lý nào?”;

“Xin hỏi quý quốc từ xa xôi đến đây, đã lấy cớ vì đạo Gia Tô ^[1] sao lại đòi hỏi vàng bạc đất đai? Sao lại lấy cớ vì đạo Gia Tô, khiến người có Đạo trong nước Nam phải chịu nỗi oan khiên, oán hận không thể giải bày?”.

(4) Tìm về, trong trường hợp Lm Gioakim Tuấn, còn để khám phá một kho tàng văn chương mang tên “Đặng Đức Tuấn”. Trong địa hạt thơ văn Nam âm (thuần Việt), rồi thơ Hán - Việt.

Tập thơ Tân cựu sấm truyền lục bát kinh văn của Lm Gioakim truyền linh hứng cho điều mà chúng ta giờ đây thường nói, “hội nhập văn hóa”. Kinh Thánh, từ sách Sáng thế cho đến các sách Phúc âm, đi vào tâm cảm Việt bằng thể thơ lục bát gần gũi.

Hành trình tìm về di sản văn hóa, trong đó chứa đựng những bất ngờ để khám phá “Ơn Trời”, qua sự soi sáng của Thánh Linh Chúa.

(5) Trở lại sự kiện “nghị hòa năm 1862”. Đại thần Phan Thanh Giản đã hỏi linh mục Gioakim, và ý kiến của vị linh mục này là: “Đòi bồi thì chịu, đừng giao tỉnh thành” (trích trong Lâm nạn phụng quốc hành 臨難奉國 行, là hành khúc trường thiên về công cuộc cứu nước của người Công giáo).

Đó là một quan niệm, kỳ thực chẳng phải là “xung đột, mâu thuẫn” với cụ Phan Thanh Giản, mà tùy thuộc vào việc nhận định thời cuộc. Những ai nghĩ rằng trưởng đoàn đàm phán có thể ký nhượng đất đai lãnh thổ mà không cần chấp thuận từ chính quyền trung ương (thời bấy giờ là nhà vua), là không đúng. Vua Tự Đức đã khiển trách Phan Thanh Giản, nhưng vì sao chỉ 2 năm sau đó, vua lại giao trọng trách cho Phan Thanh Giản đi thương thuyết với Pháp? Nhà vua vẫn đặt tín nhiệm nơi Phan Thanh Giản. Bởi vì cụ Phan Thanh Giản là người có đức hạnh khiêm nhường, tự nhận lỗi về mình hết thảy, điều này đã giúp nhà vua vớt vát được thể diện sau Hòa ước 1862.

Thấy gì, trong Dự thảo Hòa ước Aubaret 1864 - được ký giữa Phan Thanh Giản và Aubaret? Pháp đồng ý giao trả lại cho Đại Nam 3 tỉnh miền Đông đã chiếm hữu (Biên Hòa, Gia Định, Định Tường). Bù lại, nhà Nguyễn cho Pháp thực hiện sự bảo hộ 6 tỉnh Nam Kỳ (miền Đông, miền Tây). Thương thuyết lần này của cụ Phan Thanh Giản đã giành lại được 3 tỉnh miền Đông bị chiếm! Nhưng ... mấy ai được nghe nhắc đến Dự thảo Hòa ước Aubaret? Thật cảm phục cụ Phan Thanh Giản, tiếc rằng sau đó, bản dự thảo Hòa ước Aubaret bị Pháp nuốt lời hứa, hủy bỏ ^[2].

Vua Tự Đức vẫn tín nhiệm vị đại thần thanh liêm Phan Thanh Giản. Bất giác, nhờ đến câu “Thương, dân lập đền thờ”… ^[3] Và đối với linh mục Gioakim Đặng Đức Tuấn có mặt trong phái đoàn nghị hòa năm 1862, nhà vua đã lắng nghe mà ra chỉ dụ bãi bỏ “lệnh phân sáp”, giáo dân được trở về quê cũ và được trả lại điền thổ.

(6) Tôi chẳng bao giờ quên buổi nguyện cầu Taizé, nơi bãi biển Trung Lương (Qui Nhơn), trong đêm (sau khi mãn cuộc tọa đàm về linh mục Gioakim Tuấn, vào ban ngày). Những tấm lều cắm trên bãi biển, đón gió khuya mát rượi.

Rồi, sau đó, khi đêm đã yên ắng, đoàn người tìm đến nơi tĩnh mịch, chỉ có ánh trăng dọi xuống. Vài vị linh mục, một số nữ tu và giáo dân cộng tác với Ban Văn hóa giáo phận Qui Nhơn cùng họp nhau. Lắng nghe giai điệu nhạc Taizé.

Trong không gian thiêng liêng ấy, cầu nguyện. Đúng hơn là lời trò chuyện của mỗi người với Thiên Chúa, được thốt ra, để mọi người cũng được nghe.

Có người trò chuyện với Chúa, bằng giọng nói hân hoan.

Có người trò chuyện với Chúa, nghèn nghẹn trong nước mắt...

Trong niềm tin tưởng tương lai nắm trong tay, vì đã cùng nhau tìm về…