Suốt nhiều thế kỷ, loài ngựa hoang Przewalski luôn đóng một vai trò trong truyền thống văn hóa Mông Cổ, nơi chúng là tượng trưng cho sự tự do của miền thảo nguyên bát ngát và sức sống bền bỉ.
Dù được các thế hệ người Mông Cổ yêu quý và từng xuất hiện trong những bức vẽ hang động cổ ở Pháp và Tây Ban Nha, ngựa Przewalski chưa bao giờ được thuần hóa thực sự. Được người bản xứ gọi là takhi, loài ngựa hoang của các vùng thảo nguyên Trung Á tiếp tục là một phần di sản tinh thần của người Mông Cổ.
Loài ngựa huyền thoại
Ngựa Przewalski được đặt tên theo nhà địa lý - thám hiểm người Nga Nikolay Przhevalsky (1839-1888), người đầu tiên mô tả loài này trong các tài liệu khoa học. So với ngựa nhà, chúng có thân hình thấp, chắc nịch, đầu hơi to và bụng tròn. Chiều cao trung bình của loài này dao động từ 122-142cm, dài khoảng 2.1m, trọng lượng cá thể trưởng thành khoảng 300kg. Đặc điểm nhận dạng của chúng là bờm dày dựng đứng, bụng sáng màu, lưng sẫm màu hơn với sọc đen chạy dọc sống lưng. Chân và bờm đậm màu hơn thân, đặc biệt không có mái che trán như ngựa nhà. Để thích nghi với giá lạnh của vùng thảo nguyên Mông Cổ, mùa Đông, ngựa Przewalski được bảo vệ bởi lớp lông dày. Chúng thường co cụm lại với nhau khi gặp bão.
Xét theo khía cạnh di truyền, ngựa Przewalski là loài hoàn toàn khác biệt so với ngựa nhà hiện đại. Chúng có 33 cặp nhiễm sắc thể, trong khi ngựa nhà chỉ có 32 cặp. Nghiên cứu khoa học xác nhận dòng dõi tổ tiên của ngựa Przewalski và ngựa nhà đã tách ra từ 160.000 đến 38.000 năm trước, trước cả khi con người bắt đầu thuần hóa ngựa. Sự khác biệt về di truyền trên biến ngựa Przewalski trở thành loài ngựa hoang thực thụ còn sót lại đến ngày nay, không như loài ngựa mustang ở Mỹ hay brumby ở Úc, dù sống trong hoang dã nhưng thực tế có gốc gác từ những chú ngựa nhà từng được nuôi nhưng bị chủ bỏ mặc, và dần dần hòa nhập với thiên nhiên.
Thức ăn chủ yếu của ngựa Przewalski là các loài cỏ dại, bổ sung thêm cây bụi vào mùa Đông. Loài ngựa này sở hữu bộ móng guốc sắc, giúp chúng đào xuyên lớp tuyết tìm nước và thức ăn. Khi gặm cỏ, ngựa góp phần duy trì cân bằng sinh thái bằng cách ngăn chặn sự phát triển quá mức của thảm thực vật và thúc đẩy đa dạng sinh học.
Từ bờ vực tuyệt chủng đến câu chuyện hồi sinh
Như đã đề cập ở trên, ngựa Przewalski là loài ngựa duy nhất đến nay chưa bao giờ được thuần hóa. Từng tồn tại đông đảo trên các thảo nguyên rộng lớn của Trung Á, đến thời điểm chúng được mô tả lần đầu vào năm 1881, số lượng của loài này trong hoang dã đã giảm mạnh do nạn săn bắn và môi trường sống bị thu hẹp. Lần xuất hiện cuối cùng gần đây nhất trong tự nhiên là vào năm 1969. Có thời điểm không đến 200 cá thể còn tồn tại trên thế giới, tất cả đều được nuôi trong các vườn thú và đều có nguồn gốc từ 13 cá thể bị bắt trước năm 1948.
Năm 1990, Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) lên kế hoạch giải cứu loài ngựa Przewalski khỏi nguy cơ tuyệt chủng hoàn toàn. IUCN kêu gọi thế giới chung tay bảo tồn đa dạng di truyền của loài thông qua các chương trình nhân giống được kiểm soát chặt chẽ. Kế hoạch là đưa ngựa Przewalski quay về môi trường sống ban đầu bằng việc hình thành từ 5 đến 10 quần thể có khả năng tự duy trì trong điều kiện hoang dã. Những nơi được chọn bao gồm Mông Cổ, Trung Quốc, Ukraine, Kazakhstan và vùng núi quanh hồ Baikal ở Siberia (Nga). Nỗ lực quốc tế kéo dài nhiều thập niên đã được khởi động vào đầu thập niên 1990, khi các cá thể ngựa sinh ra trong điều kiện nuôi nhốt được thả vào nơi hoang dã thuộc Trung Quốc và Mông Cổ. Năm 2010, sau mùa Đông khắc nghiệt khiến 2/3 số ngựa Przewalski được thả ở miền tây Mông Cổ chết rét hàng loạt, Vườn thú Prague của CH Czech quyết định khởi động dự án “Sự trở lại của những con ngựa hoang dã” nhằm phục hồi quần thể. Với sự hỗ trợ của Không quân CH Czech, Vườn thú Prague thực hiện nhiều chuyến bay để thả các cá thể ngựa đến Mông Cổ.
Giờ đây, hiện có hơn 1.000 cá thể ngựa Przewalski ở Trung Quốc, Mông Cổ, và Vườn thú Prague tiếp tục mở rộng nỗ lực khôi phục loài ngựa hoang đến một khu vực khác từng thuộc về lãnh thổ của tổ tiên chúng là vùng thảo nguyên Kazakhstan. Để đạt được mục tiêu này, họ hợp tác với một dự án đột phá khác - Sáng kiến Bảo tồn Altyn Dala, từ năm 2006 bắt đầu giải cứu một loài động vật nguy cấp có chung môi trường sống của ngựa Przewalski: loài linh dương saiga mũi phình. Vào mùa Đông, loài linh dương này di chuyển hàng trăm cây số để tìm thức ăn và nước. Trong nỗ lực bảo vệ môi trường sống của chúng, các đối tác của Sáng kiến Bảo tồn Altyn Dala, bao gồm các cơ quan liên ngành của Kazakhstan, Hội bảo vệ loài chim thuộc Hoàng gia Anh, Hiệp hội Động vật học Frankfurt (Đức), đã bảo vệ gần 52.000km2 diện tích thảo nguyên và trảng cỏ (xavan), tức một khu vực còn lớn hơn cả Đan Mạch.
Trước khi đưa những cá thể ngựa đầu tiên đến Kazakhstan, các bên đã đưa ngựa Przewalski vào Sách Đỏ của nước này trong danh mục loài nguy cấp. Kế đến, 40 cá thể ngựa sẽ lần lượt được thả vào khu vực bảo tồn trong vòng 5 năm. Tháng 6.2025, tổng cộng có 6 con ngựa được đưa đến, theo sau đợt đầu tiên gồm 7 cá thể vào năm 2024. Các nhà sinh học hy vọng số ngựa này sẽ trở thành nền tảng cho một quần thể ngựa đủ năng lực tự duy trì.
Hiện ngựa Przewalski được xem là biểu tượng cho niềm hy vọng bảo tồn, nhưng nỗ lực giữ lại tiếng vó ngựa cho miền thảo nguyên Trung Á vẫn còn cần được sự chung sức từ nhiều phía trong thời gian tới.
GIANG VÔ YÊN
Bình luận