Vũng Tàu và các tên gọi địa danh xưa đến nay (Kỳ 6)

CÁC TÊN ĐỊA DANH "TRẺ" TRONG LỊCH SỬ VŨNG TÀU

Vùng đất thuộc Tân Phước, Tân Thành, Tân Hải ngày nay được xác định thuộc tổng Phước An, huyện Phước Long, dinh Trấn Biên hơn 200 năm trước. Khi nhà Nguyễn đổi Gia Định trấn làm Gia Định thành cai quản 5 trấn, đổi Dinh Trấn Biên thành trấn Biên Hòa, thăng huyện Phước Long làm phủ. Bốn tổng trước đây được nâng thành 4 huyện, trong đó huyện Phước An có hai tổng An Phú và Phước Hưng. Địa bàn các phường Tân Phước, Tân Thành, Tân Hải đều thuộc tổng An Phú. Về sau lần lượt thuộc hạt Bà Rịa (1867), tỉnh Bà Rịa (1889), quận Long Điền (1930), quận Vũng Tàu (1945), huyện Vũng Tàu (1949), tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu (1991).

Phường Tân Phước mới hình thành sau khi nhập phường Tân Phước, phường Phước Hòa thuộc thành phố Phú Mỹ. Trước đó nữa thì Tân Phước là tên một xã thuộc huyện Tân Thành, lập năm 2003, trên cơ sở điều chỉnh từ xã Phước Hòa; và nâng lên phường thuộc thị xã Phú Mỹ năm 2018, trên cơ sở đất và người của xã Tân Phước cũ; từ tháng 1 năm 2025, thị xã Phú Mỹ trở thành thành phố thuộc tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, phường Tân Phước thuộc thành phố Phú Mỹ.

Tân Phước cũng là tên một xứ đạo thành lập năm 1955. Lịch sử giáo xứ Tân Phước cho biết, năm 1954, một số di dân gốc giáo phận Bùi Chu và Thái Bình vào tạm cư tại xứ Lạc Long, Trảng Bàng, Tây Ninh. Họ phần đông sống bằng nghề đánh cá và làm muối, trong khi Tây Ninh là vùng sơn cước, nên cha Đaminh Vũ Xuân Huyên và cha Vinhsơn Đoàn Kim Thanh quyết định dẫn giáo dân đi tìm vùng đất mới. Ngày 16.8.1955, hai cha dẫn giáo dân mình về Phước Tỉnh, nhưng vì đất hẹp, nên sau đó cha Vinhsơn Đoàn Kim Thanh dẫn khoảng 1.000 người về Cù Mi, Bình Châu, Xuyên Mộc lập cư. Khoảng 300 gia đình với lối hơn 1.500 nhân danh ở lại, cùng cha Đaminh Vũ Xuân Huyên lập nên giáo xứ Tân Phước, với các giáo khu được phân chia và gọi tên theo các xứ gốc miền Bắc là Hạ Trại, Xuân Đài, Kiên Chính, Cồn Tròn, Quất Lâm.

Các phường Hắc Dịch, xã Sông Xoài thuộc thành phố Phú Mỹ cũ nhập thành phường Tân Thành. Tân Thành là vùng đất gắn với lịch sử đấu tranh trong thời kỳ kháng chiến. Năm 1994, huyện Tân Thành được thành lập thuộc tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, là vùng đất của huyện Châu Thành, tỉnh Đồng Nai trước đây. Năm 2003, huyện Tân Thành có 10 đơn vị hành chính cấp xã, gồm thị trấn Phú Mỹ và 9 xã Sông Xoài, Hắc Dịch, Châu Pha và Tóc Tiên, Mỹ Xuân, Tân Phước, Phước Hòa, Tân Hòa, Tân Hải.

Hai phường Tân Hòa và Tân Hải thuộc thành phố Phú Mỹ cũ nhập thành phường Tân Hải mới. Cái tên Tân Hải trên bản đồ hành chánh mới xuất hiện về sau. Cụ thể là từ năm 2003, khi xã Hội Bài được tách ra thành hai xã Tân Hòa và Tân Hải thuộc huyện Tân Thành, để rồi đến nnăm 2018, Tân Hải trở thành một phường thuộc thị xã Phú Mỹ.

CÔN ĐẢO - HÒN ĐẢO LỚN THIÊNG LIÊNG

Huyện Côn Đảo, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu sau ngày 1.7.2025 trở thành đặc khu Côn Đảo thuộc TPHCM mới.

Trong các tư liệu cổ, Côn Đảo còn có nhiều tên gọi khác như Côn Lôn, Côn Nôn, Côn Sơn…, là một quần đảo gồm 16 hòn với tổng diện tích 76.71km². Các nhà du hành trên biển gọi đảo này là Poulo Condore, xuất phát từ tiếng Mã Lai “Pulao Kunlao”, nghĩa là đảo trái bí. Từ khi thành lập đặc khu Vũng Tàu - Côn Đảo năm 1979, Côn Đảo là tên gọi chính thức của hòn đảo lớn nhất cũng như của cả quần đảo.

Những di tích khảo cổ học cho thấy từ 4-5 ngàn năm trước đã có lớp cư dân đầu tiên có mặt ở Côn Đảo ngày nay. Do nằm trên đường hàng hải từ Ấn Độ Dương sang Thái Bình Dương, Côn Đảo được các thuyền buôn phương Tây biết đến khá sớm. Trong hồi ký của nhà thám hiểm Marco Polo (người Ý) có nhắc đến đoàn thuyền của ông gồm 14 chiếc từng trú ở Côn Đảo trong một trận bão năm 1294. Khoảng giữa những năm 60 của thế kỷ XVI, thi hào người Bồ Đào Nha Louis Vaz Camões cũng từng đến Côn Đảo, mang theo tập bản thảo cuốn sử thi Os Lusiadas. Đây là tác phẩm văn học phương Tây đầu tiên có viết về Việt Nam, trong đó nhiều đoạn được cho là miêu tả vẻ đẹp của xứ Đàng Trong.

Trong tiến trình mở mang bờ cõi ở đất Đàng Trong, các chúa Nguyễn rất quan tâm đến việc thực hiện chủ quyền đất nước đối với các quần đảo Trường Sa, Hoàng Sa, Côn Lôn, Phú Quốc... Đời chúa Nguyễn Phúc Chu (1691-1725), việc tuần tiễu và khai thác hải sản ở các quần đảo được tiến hành thường xuyên. Côn Lôn lúc đó do đội Hoàng Sa quản lý. Đội thành lập ngay từ giữa thế kỷ XVI và hoạt động mạnh dưới thời chúa Nguyễn Phúc Chu. Cuối thế kỷ XVII và đầu thế kỷ XVIII, các công ty của Anh, Pháp nhiều lần cho người tới Côn Lôn dò xét với âm mưu xâm chiếm. Tháng 11.1686, công ty Đông Ấn của Pháp phái một nhân viên tên là Verret tới điều tra và lập thương quán ở Côn Lôn. Năm 1702, đời chúa Nguyễn Phúc Chu, công ty Đông Ấn của Anh tiếp tục ngang nhiên đổ quân lên Côn Lôn. Họ đưa lính người Makassar (thuộc quần đảo Indonesia) tới xây dựng một pháo đài lớn…

Theo Đại Nam nhất thống chí, Côn Lôn ban đầu thuộc trấn Phiên An, tổng trấn Gia Định. Đến năm Minh Mạng 20 (1839) thuộc tỉnh Vĩnh Long. Năm 1861, Pháp đánh chiếm Định Tường và đã cho xây dựng cơ sở tạm thời giam giữ tù nhân người Việt tại Côn Lôn; đến năm 1862, thủy sư đô đốc Bonard chính thức ký quyết định thành lập nhà tù nơi đây. Lý do bởi Côn Lôn cách xa đất liền, lý tưởng cho khả năng đáp ứng tốt nhất những yêu cầu đối với một nhà tù. Năm 1954, chính quyền cũ đổi tên quần đảo Côn Lôn thành hải đảo Côn Sơn. Ngày 22.10.1956, có sắc lệnh công bố danh sách các đơn vị hành chính Nam Việt, trong đó có tỉnh Côn Sơn. Tháng 4.1965, đổi tỉnh Côn Sơn thành Cơ sở Hành chánh Côn Sơn. Tháng 11.1974, Cơ sở Hành chánh Côn Sơn đổi tên thành thị xã Phú Hải thuộc tỉnh Gia Định. Từ 1.5.1975, quân Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam tiếp quản quần đảo, đến tháng 9.1976, thành lập huyện Côn Sơn trực thuộc TPHCM; tháng 1.1977, đổi tên huyện Côn Sơn thành huyện Côn Đảo và sáp nhập huyện Côn Đảo vào tỉnh Hậu Giang; sau Côn Đảo lại là một huyện của TPHCM; rồi lại trở về là một huyện của tỉnh Hậu Giang. Ngày 30.5.1979, huyện Côn Đảo sáp nhập với thị xã Vũng Tàu và xã Long Sơn của huyện Châu Thành - tỉnh Đồng Nai, lập thành đặc khu Vũng Tàu - Côn Đảo trực thuộc trung ương. Ngày 10.12.1979, Côn Đảo được chuyển thành quận trực thuộc đặc khu Vũng Tàu - Côn Đảo. Năm 1991, đặc khu Vũng Tàu - Côn Đảo giải thể, Côn Đảo trở thành một huyện thuộc tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu. Và từ 1.7.2025 là một đặc khu thuộc TPHCM.