Vũng Tàu và các tên gọi địa danh xưa đến nay (Kỳ 9)

Từ thế kỷ thứ XVII, khi những lưu dân Nam tiến, đã nhanh chóng kết thành chòm xóm, dựa vào nhóm làm ăn, đùm bọc nhau trong lúc khó khăn, hoạn nạn. Vậy nên những tên làng, tên xóm mà họ chọn đặt cho nơi mình cư trú cũng mang một sắc thái riêng, thường hàm chứa ước mong, khát vọng yên bình, thịnh vượng, ấm no, với những chữ đầu như Long, An, Phước…

LONG HẢI, LONG ĐIỀN VÙNG ĐẤT “RỒNG”

Thị trấn Long Hải, xã Phước Tỉnh và xã Phước Hưng thuộc huyện Long Đất cũ nhập thành xã Long Hải mới.

Long Hải là địa điểm du lịch ở huyện Long Điền, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu trước kia, có núi và bãi biển đẹp. Theo nhà nghiên cứu Lê Trung Hoa trong Từ điển từ nguyên địa danh Việt Nam, Long trong Long Hải có nghĩa là rồng.

Năm 1808, vua Gia Long đổi Gia Định phủ thành Gia Định thành, dinh thành trấn. Trấn Biên Hòa lúc này có 1 phủ, 4 huyện, 8 tổng, 310 xã - thôn. Huyện Phước An là địa bàn tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu sau này. Lúc đó, thôn Long Hải thuộc tổng Phước Hưng. Năm Minh Mạng thứ 17 (1836) có sự phân chia, sắp xếp các tổng, thôn lại, Long Hải thôn thuộc tổng Phước Hưng Thượng. Năm 1865, Long Hải là tên một làng thuộc tổng Phước Hưng Thượng.

Tỉnh Bà Rịa hình thành năm 1900, theo sách Chuyên khảo tỉnh Bà Rịa và thành phố Vũng Tàu do Hội Nghiên cứu Đông Dương tại Sài Gòn biên soạn năm 1902, Long Hải là tên làng thuộc tổng An Phú Thượng. Năm 1956, tỉnh Phước Tuy được thành lập gồm Bà Rịa, Vũng Tàu, Hoàng Sa, chia lại ranh giới hành chính các quận, và Long Hải là một xã thuộc quận Long Điền. Sau năm 1975, Long Hải là một xã thuộc huyện Long Đất - tỉnh Đồng Nai, đến năm 1984 thì lên thị trấn. Năm 1991, khi thành lập tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu với diện tích của 3 huyện Long Đất, Châu Thành, Xuyên Mộc của tình Đồng Nai cũ và đặc khu Côn Đảo, Long Hải là một trong 2 thị trấn của huyện Long Đất, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu mới. Năm 2003, thị trấn Long Hải thuộc về huyện Long Điền mới thành lập. Ngày 24.10.2024, khi thành lập huyện Long Đất trên cơ sở nhập huyện Long Điền và huyện Đất Đỏ, thị trấn Long Hải đương nhiên thuộc huyện Long Đất.

Long Hải cũng là tên một giáo xứ bắt đầu nhen nhóm từ năm 1956. Ban đầu giáo điểm Long Hải được hình thành trên phần đất của một giáo dân dâng hiến, với số giáo dân chỉ chừng 20 người; đến năm 1964, là họ lẻ trực thuộc giáo xứ Phư?c L?m. Nớc Lâm. Năm 2001, Đức Giám mục giáo phận đã nâng Long Hải lên thành giáo họ biệt lập, thuộc giáo hạt Phước Lễ, giáo phận Xuân Lộc (lúc này chưa tách GP Bà Rịa ra), số giáo dân là 3.000 người. Đến ngày 14.11.2006, giáo họ Long Hải được nâng lên hàng giáo xứ với khoảng 4.000 giáo dân.

Thị trấn Long Điền và xã Tam An của huyện Long Đất cũ nhập thành xã Long Điền

Ngoài những từ Long mang nghĩa là rồng thì từ Long trong các địa danh có khi còn chỉ sự tốt đẹp, thịnh vượng. Đặc biệt có một địa danh mang cả hai nghĩa của từ Long như trường hợp Long Điền (theo nhà nghiên cứu Lê Trung Hoa trong Từ điển từ nguyên địa danh Việt Nam). Vì vậy, một số văn bản tiếng Hán viết Long Điền là “ruộng tốt”; một số văn bản Hán khác viết Long Điền có nghĩa là “ruộng rồng”.

Thôn Long Điền là một địa bàn khai phá từ sớm, được ghi trong địa bạ: “Tây giáp rừng chằm, nam giáp rừng, bắc giáp rừng hoang, chỉ có phía đông là giáp thôn Long Thạnh, có suối nhỏ làm giới” (Nguyễn Đình Đầu - Nghiên cứu địa bạ triều Nguyễn - Biên Hòa). Một trong số các làng Việt ra đời sớm và trở thành thịnh vượng nhất của xứ Mô Xoài có thôn Long Điền. Sau khi Chưởng cơ Nguyễn Hữu Cảnh (1650-1700) vào Nam kinh lược (1698) và thiết lập bộ công quyền, đặt nền pháp trị và xác định cương thổ quốc gia, thì vùng Long Điền đã sớm ổn định và phát triển dân cư. Năm 1808, thôn Long Điền thuộc tổng An Phú, huyện Phước An, trấn Biên Hòa. Trong sách địa bạ triều Nguyễn năm 1836, huyện Phước An có 4 tổng, 42 làng (31 thôn, 6 xã, 2 phường và 3 thuyền). Trong số này, có nhiều thôn làng bị ngăn cách bởi những cánh rừng. Vào đầu thế kỷ XX, làng Long Điền đứng đầu sổ của tỉnh Bà Rịa về dân đông, với 5.726 nhân khẩu.

Sau năm 1975, Long Điền là một xã thuộc huyện Long Đất - tỉnh Đồng Nai; năm 1984 thì nâng lên thành thị trấn, là huyện lỵ của huyện Long Đất. Đến năm 2003, khi tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu chia huyện Long Đất thành huyện Long Điền và huyện Đất Đỏ, thị trấn Long Điền trở thành huyện lỵ của huyện Long Điền. Ngày 24.10.2024, khi nhập lại huyện Long Điền và huyện Đất Đỏ thành huyện Long Đất, Long Điền trở lại thuộc huyện Long Đất.

Long Điền cũng là tên ngôi đình thần cổ ở huyện Long Điền, được xây dựng vào đời vua Thiệu Trị, khoảng năm 1845. Theo lời kể của các vị cao niên trong làng, theo tập tục của người Việt lúc mới khai hoang, lập ấp trên một vùng đất mới, việc đầu tiên là họp chợ để phục vụ nhu cầu đời sống vật chất. Kế tiếp là dựng đình để đáp ứng nhu cầu văn hóa tinh thần (tâm linh), đồng thời làm nơi sinh hoạt văn hóa cộng đồng của người dân. Đình Long Điền cũng ra đời trong bối cảnh như vậy, và trải qua gần 200 năm, đình đã nhiều lần được trùng tu, sửa chữa, nhưng lớn nhất vào năm 1900 do hư hỏng nặng, được làm lại hoàn toàn mới với quy mô bề thế hơn.

Long Điền còn là tên một xứ đạo có lịch sử lâu đời. Theo sử liệu của các nhà thừa sai, từ năm 1664, Long Điền đã là vùng truyền giáo của các linh mục Thừa Sai Paris với tên gọi là Họ Thành, lấy tên của một ngôi chợ gần đó, với số tín hữu ban đầu khoảng 200 người. Trong thời kỳ 1839-1862, phần đông giáo dân dời cư về xứ Bà Rịa, họ Long Điền chỉ còn khoảng 10 gia đình với 60 nhân danh. Tuy thế, cha Favier Hiền, chánh sở Bà Rịa lúc ấy, vẫn làm cho giáo dân một nhà thờ, một ngôi trường, và nhờ các nữ tu dòng Mến Thánh Giá Thủ Thiêm lo việc dạy học. Năm 1921, Đức cha Quinton mua mảnh đất rộng dựng nhà thờ. Năm 1969, cha Phaolô Nguyễn Văn Thiên xây dựng nhà thờ tường gạch và làm tháp chuông cao 10m, nhận thánh Matthêu Lê Văn Gẫm làm bổn mạng. Ngày 19.3.2009, Long Điền được nâng lên hàng giáo xứ.