Quận 3 sẽ có 3 phường mớil à Bàn Cờ, Xuân Hòa và Nhiêu Lộc:
Các phường 1, phường 2, phường 3, phường 5 và một phần phường 4 nhập lại thành phường Bàn Cờ.
Có ba cách giải thích nguồn gốc tên Bàn Cờ, một địa danh có từ năm 1930. Cách một cho rằng vì lúc đầu khu vực này được quy hoạch, xẻ đường ngang dọc như bàn cờ nên có tên trên. Còn Sơn Nam cho rằng tuyến đường sắt Sài Gòn - Mỹ Tho đặt nơi lấy nước cho nồi sốt-de ở khu này. Đầu máy tới lấy nước, quay đầu trở lại ga Sài Gòn, phải lên một cái mâm hình tròn, quay trên một trục vững chắc để công nhân đẩy xoay đầu lại. Cái mâm này có vạch lằn vuông để khỏi tuột, gọi là “bàn cờ”. Một lý thuyết khác lại cho rằng trước kia nơi này là rừng chồi, có nhiều đường đi dọc ngang giống như bàn cờ tướng nên có tên trên. Bàn Cờ cũng được đặt cho tên một ngôi chợ xây dựng năm 1950, sau đó được xây lại một lần nữa năm 1983. Trên bản đồ Sài Gòn năm 1955, có ghi Bàn Cờ là một khu vực lớn trải dài từ đường Lê Văn Duyệt (nay là Cách Mạng Tháng Tám) đến đường Lý Thái Tổ. Trong địa bàn phường 2 của quận 3 trước khi sát nhập có một giáo xứ lấy tên Bàn Cờ. Giáo xứ này thành lập năm 1952, bắt đầu từ một căn nhà nhỏ. Sau 1954, giáo dân bắt đầu đông hơn khi nhiều tín hữu di cư từ Bắc vào lập nghiệp. Họ đạo Bàn Cờ ban đầu là họ nhánh của họ đạo Chợ Đũi. Ngôi nhà thờ đầu tiên được xây dựng năm 1957. Đến năm 1992, họ đạo mới được nâng lên thành giáo xứ Bàn Cờ.
Phường Võ Thị Sáu và một phần phường 4 sẽ nhập thành một phường mới tên là Xuân Hòa. Địa danh Xuân Hòa có từ năm 1880, khi một số xã thôn theo địa bàn lập năm 1836 của triều Nguyễn bị xóa bỏ và thay bằng một số tên thôn, xã mới. Theo đó, thôn Tân Định đổi thành thôn Xuân Hòa thuộc tổng Bình Chánh Thượng, địa hạt 20. Ngày nay, dấu tích còn lại là đình Xuân Hòa tọa lạc tại số 204 Lý Chính Thắng - một di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố được xếp hạng từ năm 2003. Không gian đình vẫn giữ lại nhiều hiện vật quý được chạm khắc tinh xảo, có niên đại từ 100 đến hơn 200 năm tuổi.
Phường 9, phường 11, phường 12 và phường 14 sẽ gộp thành phường Nhiêu Lộc mới. Kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè là tuyến đường thủy xưa nhất của Sài Gòn trong thời kỳ mở cõi của các chúa Nguyễn. Tên gọi địa danh xuất hiện vào đầu thế kỷ 18. Kênh này chảy từ thượng nguồn đến địa bàn quận 3 mang tên Nhiêu Lộc. Từ quận 3 qua quận 1, Bình Thạnh đến hạ nguồn đổ ra sông Sài Gòn mang tên Thị Nghè. Về cái tên Nhiêu Lộc thì theo dân gian truyền lại, xưa kia có người tên là Đặng Lộc giữ chức Nhiêu học, đã bỏ công sức tiền của ra sửa sang lại kênh rạch nhằm phục vụ giao thông, giúp dân chúng đi lại dễ dàng, từ đó dân chúng gọi con kênh nơi đây là Nhiêu Lộc để tưởng nhớ đến ông. Đây là con kênh tự nhiên vắt ngang qua thành phố, được chỉnh trang trong gần 10 năm, từ 1993 đến 2002. Sau đó hình thành thêm 2 con đường mang tên Trường Sa và Hoàng Sa hai bên bờ kênh, cùng hệ thống công viên chạy dọc theo chiều dài hơn 10km, trở thành điểm nhấn của khu vực trung tâm thành phố.
Quận 6 sau sát nhập còn 4 phường là Bình Tiên, Bình Phú, Phú Lâm, Bình Tây:
Phường Bình Tiên được ghép từ các phường 1, phường 7 và phường 8 của quận 6. Bình Tiên là tên địa danh cũ của trấn Phiên An xưa, vốn là tên thôn có từ đầu thế kỷ 19 (năm 1820). Trong danh sách xã thôn của sách Gia Định thành thông chí, Trịnh Hoài Đức cho biết thôn Bình Tiên thuộc tổng Tân Phong, huyện Tân Long. Đến 1888, tức sau khi thành phố Sài Gòn - Chợ Lớn thuộc về người Pháp, thôn Bình Tiên không còn nữa vì đã được nhập vào địa bàn thành phố. Địa danh Bình Tiên chỉ còn là tên con đường có từ thời Pháp thuộc. Ngày nay, trong vùng còn có khu chợ mang tên Bình Tiên được khánh thành năm 1995.
Tên Bình Tây cũng bắt nguồn từ tên thôn có vào năm 1820 thuộc tổng Tân Phong, huyện Tân Long, phủ Tân Bình, trấn Phiên An. Sau khi Nam kỳ là thuộc địa của Pháp thì cũng như Bình Tiên, thôn Bình Tây không còn vì được nhập vào địa bàn thành phố. Bình Tây cũng là tên một chợ đầu mối lớn. Khu chợ này do nhà tư sản Quách Đàm đầu tư xây dựng năm 1927-1929 thay cho Chợ Lớn cũ nên thường gọi là Chợ Lớn mới. Chợ khai trương ngày 14.3.1930, nằm trên đất thôn Bình Tây cũ nên có tên này. Cũng có người gọi là chợ Quách Đàm. Dù địa danh Bình Tây theo tên thôn không còn nhưng trong trí nhớ người dân, cái tên Bình Tây vẫn luôn gắn bó bởi tên chợ vẫn hoạt động sôi nổi. Do đó, người Pháp đã đặt tên một con đường dài gần 1 cây số mang tên Bình Tây.
Bình Phú cũng là tên thôn, ấp thuộc xã Bình Tây ở Chợ Lớn từ thời Tự Đức. Bình Phú là tên ghép từ Bình Tây và Phú Định. Từ 1995 có con đường đặt tên Bình Phú ở quận 6.
Phú Lâm là tên một làng xưa khá sầm uất, trong danh sách xã thôn do Trịnh Hoài Đức viết năm 1818 có đề cập đến. Từ trước 1818, tại đây đã có thôn Cựu Phú Lâm và thôn Tân Phú Lâm đều thuộc tổng Tân Phong, huyện Tân Long. Đến năm Minh Mạng thứ 17 (1836), hai thôn không còn gọi là Tân - Cựu nữa, chỉ gọi là Phú Lâm, nhưng lại thuộc hai tổng khác nhau. Thôn Phú Lâm thứ nhất thuộc tổng Tân Phong Thượng, nơi tọa lạc đường và bến Phú Lâm ngày nay. Thôn Phú Lâm thứ hai thuộc tổng Tân Phong Trung, nơi có chợ Phú Lâm bây giờ. Chợ Phú Lâm có từ cuối thế kỷ 19, tên chợ lấy từ tên thôn.
Tài liệu tham khảo:
- Từ điển Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh (Thạch Phương - Lê Trung Hoa chủ biên)
- Địa danh ở Thành phố Hồ Chí Minh (Lê Trung Hoa)
- Từ điển địa danh Thành phố Sài Gòn - Hồ Chí Minh (Lê Trung Hoa)
- Đường phố TPHCM (Nguyễn Đình Tư - Nguyễn Quyết Thắng)
- Sài Gòn Năm Xưa (Vương Hồng Sển)
- Giới thiệu Sài Gòn Xưa - Ấn tượng 300 năm (Sơn Nam)
- Lược sử giáo xứ Bàn Cờ (Tài liệu lưu hành nội bộ)
Minh Hải thực hiện
Bình luận